1999: Reçaku, dëbimet dhe fundi i luftës

Reçak, 15 janar 1999

Më 15 janar 1999, forcat policore serbe zhvilluan një operacion në fshatin Reçak të Shtimes. Të nesërmen, verifikuesit e OSBE-së, të udhëhequr nga William Walker, gjetën trupat e të vrarëve, shumë prej tyre në një luginë pranë fshatit. Misioni verifikues raportoi 45 të vrarë, dhe bashkë me Human Rights Watch i përshkroi vrasjet si ekzekutime të civilëve.[1][2]

Autoritetet jugosllave e kundërshtuan këtë version, duke pohuar se të vrarët ishin pjesëtarë të UÇK-së të rënë në luftime dhe se skena ishte manipuluar. Një ekip ekspertësh mjeko-ligjorë finlandezë, i angazhuar nga Bashkimi Evropian, ekzaminoi të paktën 40 trupa; përfundimet dhe mënyra e publikimit të tyre u bënë objekt debati. Reçaku u përfshi në aktakuzën e ICTY-së kundër Slobodan Milošević, por procesi u ndërpre me vdekjen e tij në vitin 2006, pa aktgjykim. Burimet dhe mosmarrëveshjet paraqiten në detaje në analizën për Reçakun.[3][4]

Rambouillet dhe Parisi

Nën presionin e Grupit të Kontaktit, delegacionet u mblodhën në kështjellën e Rambouillet pranë Parisit, nga 6 deri më 23 shkurt 1999. Delegacioni shqiptar përfshinte përfaqësues të UÇK-së, të LDK-së dhe të partive të tjera, si dhe personalitete të pavarura — mes tyre Ibrahim Rugova dhe Veton Surroi — dhe u kryesua nga Hashim Thaçi. Projektmarrëveshja parashikonte autonomi të gjerë, prani civile ndërkombëtare, një forcë ushtarake të udhëhequr nga NATO dhe një mekanizëm për zgjidhjen përfundimtare pas tri vjetësh.[5][6][4]

Në vazhdimin e bisedimeve në Paris, delegacioni shqiptar e nënshkroi marrëveshjen më 18 mars 1999, ndërsa delegacioni i Republikës Federale të Jugosllavisë dhe i Serbisë refuzoi. Studiuesit debatojnë ende nëse kushtet e aneksit ushtarak — që i jepnin forcës së udhëhequr nga NATO liri lëvizjeje në të gjithë territorin e RFJ-së — e bënë marrëveshjen të papranueshme për Beogradin, apo nëse refuzimi kishte arsye më të thella politike.[5][7][8]

Ndërhyrja e NATO-s

Më 20 mars 1999, verifikuesit e OSBE-së u tërhoqën nga Kosova. Më 24 mars, NATO nisi fushatën ajrore kundër objektivave në Republikën Federale të Jugosllavisë, e cila zgjati deri më 10 qershor. Ndërhyrja u ndërmor pa autorizim të shprehur të Këshillit të Sigurimit, gjë që nxiti një debat të gjatë juridik dhe politik për ligjshmërinë dhe legjitimitetin e saj.[9][7][8]

Bombardimet shkaktuan edhe viktima civile, mes tyre shqiptarë të Kosovës, serbë dhe të tjerë; Human Rights Watch i dokumentoi incidentet në një raport të vitit 2000. Një komitet i ngritur nga Prokurori i ICTY-së e shqyrtoi fushatën dhe rekomandoi që të mos hapej hetim. Debati paraqitet në analizën e ligjshmërisë së ndërhyrjes.[10][11]

Dëbimet masive dhe krimet e vitit 1999

Menjëherë pas fillimit të bombardimeve, forcat e Ministrisë së Punëve të Brendshme të Serbisë dhe njësi të Ushtrisë Jugosllave, në disa raste të shoqëruara nga grupe paraushtarake, nisën një fushatë sistematike dëbimi të shqiptarëve. Në çështjen Šainović e të tjerë, ICTY-ja konstatoi me vendim të formës së prerë ekzistencën e një ndërmarrjeje të përbashkët kriminale, qëllimi i së cilës ishte ruajtja e kontrollit mbi Kosovën përmes ndryshimit të baraspeshës etnike, me dëbime dhe krime të tjera.[12][13]

Në çështjen Šainović e të tjerë, ICTY-ja konstatoi se të paktën 700,000 shqiptarë të Kosovës u zhvendosën ose u dëbuan; sipas numërimeve të UNHCR-së, deri më 9 qershor 1999 rreth 863,000 refugjatë ndodheshin jashtë Kosovës. Rrugët kryesore çonin drejt Kukësit në Shqipëri përmes pikës kufitare të Morinës, drejt Bllacës në Maqedoni dhe drejt Malit të Zi. Në kufi, shumë refugjatëve iu morën dokumentet e identitetit dhe targat e automjeteve — praktikë e dokumentuar nga OSBE-ja dhe Human Rights Watch.[12][1][13]

Gjatë këtyre javëve ndodhën disa nga krimet më të rënda të luftës, të dokumentuara nga organizatat e të drejtave të njeriut dhe, në shumë raste, të shqyrtuara nga ICTY-ja: vrasjet në Bellacërkë dhe në Krushë, vrasja e anëtarëve të familjes Berisha në Suharekë dhe vrasjet në Izbicë, Gjakovë, Mejë dhe Qyshk. Në Podujevë, më 28 mars, pjesëtarë të njësisë paraushtarake «Skorpionët» vranë gra dhe fëmijë nga familjet Bogujevci dhe Duriqi; për këtë krim u zhvilluan procese në Serbi.[12][14][13]

Midis viktimave ishin edhe figura publike të rezistencës paqësore. Avokati i të drejtave të njeriut Bajram Kelmendi dhe dy djemtë e tij u morën nga shtëpia në Prishtinë natën e 24–25 marsit dhe u gjetën të vrarë më 26 mars. Fehmi Agani, sociolog dhe udhëheqës i LDK-së, u pa për herë të fundit gjallë më 6 maj 1999 dhe u gjet i vrarë. Në maj 1999, pas sulmeve ajrore të NATO-s mbi burgun e Dubravës, u vranë të burgosur shqiptarë; numri i viktimave dhe rrethanat e sakta mbeten të kontestuara.[13]

UÇK-ja gjatë bombardimeve

Gjatë fushatës ajrore, UÇK-ja vazhdoi luftimet në kushte shumë të vështira, ndërsa forcat serbe e jugosllave zhvillonin operacione kundër zonave të saj dhe kundër popullsisë civile. Në disa zona, njësitë e UÇK-së mbrojtën civilë të zhvendosur dhe ndihmuan lëvizjen e tyre; në kufirin me Shqipërinë u zhvilluan luftime të rënda, përfshirë betejën e Koshares.[15][4]

Në të njëjtën periudhë, sipas akuzave të ngritura para Dhomave të Specializuara të Kosovës, anëtarë individualë të UÇK-së mbajtën të ndaluar dhe keqtrajtuan persona në vende si Zllashi dhe Fabrika e Metalit në Kukës. Statusi i saktë procedural i këtyre çështjeve — Mustafa dhe Shala — paraqitet në seksionin e drejtësisë. Si në çdo rast tjetër, këto procese kanë të bëjnë me përgjegjësi individuale.[16][17]

Kumanova, Rezoluta 1244 dhe KFOR-i

Më 3 qershor 1999, udhëheqja jugosllave pranoi planin e paqes të paraqitur nga presidenti finlandez Martti Ahtisaari, në emër të Bashkimit Evropian, dhe nga i dërguari rus Viktor Chernomyrdin. Më 9 qershor, në Kumanovë u nënshkrua Marrëveshja Ushtarako-Teknike për tërheqjen e forcave jugosllave dhe serbe. Më 10 qershor, NATO pezulloi bombardimet dhe Këshilli i Sigurimit miratoi Rezolutën 1244, e cila e vendosi Kosovën nën administrim të përkohshëm ndërkombëtar dhe autorizoi një prani ndërkombëtare sigurie.[18][19][7]

Më 12 qershor, trupat e KFOR-it hynë në Kosovë, dhe më 20 qershor përfundoi tërheqja e forcave serbe e jugosllave. Qindra mijëra refugjatë u kthyen brenda pak javësh. Zotimi i UÇK-së për çmilitarizim dhe transformim, i datës 20 qershor 1999, u nënshkrua në orët e para të 21 qershorit; procesi përfundoi në shtator 1999, kur një pjesë e pjesëtarëve të saj kaluan në Trupat Mbrojtëse të Kosovës, një organizatë civile për emergjenca e themeluar me rregullore të UNMIK-ut.[20][21][22]