Diplomacia

Dejtoni dhe Kosova e lënë mënjanë (1995)

Marrëveshja e paqes për Bosnjë e Hercegovinën, e arritur në Dejton në nëntor 1995 dhe e nënshkruar në Paris në dhjetor të po atij viti, i dha fund luftës në Bosnjë, por nuk e trajtoi çështjen e Kosovës. Përfaqësuesit e shqiptarëve të Kosovës nuk ishin palë në bisedime, ndërsa Sllobodan Millosheviqi u trajtua si bashkëbisedues i domosdoshëm për zbatimin e paqes. Dejtoni shënoi kështu një moment kur problemi politik i Kosovës mbeti jashtë agjendës kryesore ndërkombëtare.[1][2]

Në literaturën historike, Dejtoni shpesh lexohet si pikë kthese në mendimin politik të shqiptarëve të Kosovës. Sipas këtij interpretimi, heshtja ndërkombëtare dobësoi besimin se strategjia e rezistencës paqësore, e udhëhequr nga LDK-ja dhe Ibrahim Rugova, do të sillte rezultate politike, dhe u dha argumente atyre që mbronin rrugën e rezistencës së armatosur. Kjo është lidhje shkakësore e argumentuar nga studiues, jo fakt i vetëm i provuar; faktorë të tjerë, si shembja e rendit publik në Shqipëri në vitin 1997, trajtohen në kapitullin 1996–1997.[1][3]

Grupi i Kontaktit dhe rezolutat e vitit 1998

Pas vrasjeve në Likoshan e Qirez dhe sulmit në Prekaz në fund të shkurtit dhe në fillim të marsit 1998, Kosova u bë temë e rregullt e Grupit të Kontaktit — formatit diplomatik ku merrnin pjesë Shtetet e Bashkuara, Mbretëria e Bashkuar, Franca, Gjermania, Italia dhe Rusia. Qëndrimet brenda grupit nuk ishin të njëjta: Rusia kundërshtonte masat shtrënguese ndaj Beogradit, ndërsa disa qeveri perëndimore kërkonin presion më të fortë. Këto dallime u pasqyruan edhe në tekstet e Këshillit të Sigurimit të OKB-së.[1][4]

Rezoluta 1160 e 31 marsit 1998 vendosi embargo armësh ndaj Republikës Federale të Jugosllavisë, përfshirë Kosovën. Teksti dënonte njëkohësisht përdorimin e tepruar të forcës nga forcat policore serbe kundër civilëve dhe demonstruesve paqësorë, si dhe aktet e terrorizmit të atribuuara Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Kjo gjuhë duhet lexuar në kontekstin diplomatik të marsit 1998; ajo nuk ishte përcaktim juridik i përhershëm dhe qëndrimet ndërkombëtare ndaj UÇK-së ndryshuan gjatë vitit. Konteksti shpjegohet në kërkimin për etiketat e UÇK-së.[5]

Rezoluta 1199 e 23 shtatorit 1998, e miratuar sipas Kapitullit VII të Kartës së OKB-së, kërkoi armëpushim, tërheqjen e njësive të sigurisë të përdorura për represion ndaj civilëve, qasje të papenguar për organizatat humanitare dhe kthimin e sigurt të të zhvendosurve. Rezoluta 1203 e 24 tetorit 1998 miratoi marrëveshjet që krijuan misionin verifikues të OSBE-së dhe verifikimin ajror nga NATO. Asnjëra prej tyre nuk autorizoi shprehimisht përdorimin e forcës — pikë që u bë qendrore në debatin e mëvonshëm për ndërhyrjen.[6][7]

Marrëveshja e tetorit 1998 dhe misioni verifikues i OSBE-së

Në tetor 1998, ndërsa NATO përgatiste urdhra për sulme ajrore të mundshme, i dërguari amerikan Richard Holbrooke negocioi me Millosheviqin një paketë marrëveshjesh. Ato parashikonin uljen e forcave serbe e jugosllave në Kosovë, një mision civil verifikimi të OSBE-së dhe fluturime verifikuese të NATO-s mbi Kosovë. UÇK-ja nuk ishte palë e këtyre marrëveshjeve. Marrëveshja e tetorit shmangu për momentin bombardimet, por nuk krijoi një proces politik të pranuar nga të gjitha palët.[8][1]

Misioni Verifikues i OSBE-së në Kosovë (KVM) u krijua me vendim të Këshillit të Përhershëm të OSBE-së dhe u drejtua nga diplomati amerikan William Walker. Verifikuesit ishin të paarmatosur; detyra e tyre ishte të monitoronin respektimin e armëpushimit dhe të raportonin për shkeljet. Raportet e misionit, të përmbledhura më vonë në vëllimin Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, mbeten ndër burimet bashkëkohore më të rëndësishme për periudhën tetor 1998 – mars 1999.[9][10]

Sipas raportimeve të kohës, armëpushimi u shkel shpesh gjatë dimrit 1998–1999, si nga forcat serbe e jugosllave, ashtu edhe nga njësi të UÇK-së. Vrasjet në Reçak më 15 janar 1999, të cilat Walker ia atribuoi publikisht forcave të sigurisë serbe, ndryshuan tonin diplomatik: autoritetet jugosllave e kontestuan versionin e misionit, ndërsa Grupi i Kontaktit i thirri palët në bisedime në Rambouillet. Si u dokumentua Reçaku dhe çfarë mbetet e kontestuar trajtohet në kërkimin Reçak: çfarë dimë dhe si e dimë.[10][11]

Rambouillet dhe Parisi (shkurt–mars 1999)

Bisedimet në kështjellën e Rambouillet-së pranë Parisit zgjatën nga 6 deri më 23 shkurt 1999, nën bashkëkryesimin e ministrave të jashtëm të Mbretërisë së Bashkuar dhe të Francës. Ndërmjetës ishin Christopher Hill për Shtetet e Bashkuara, Wolfgang Petritsch për Bashkimin Evropian dhe Boris Majorski për Rusinë. Delegacioni i shqiptarëve të Kosovës përfshinte përfaqësues të UÇK-së, të LDK-së, të Lëvizjes së Bashkuar Demokratike dhe figura të pavarura, dhe u kryesua nga Hashim Thaçi; ndër anëtarët ishin edhe Ibrahim Rugova dhe Veton Surroi.[1][4]

Drafti i marrëveshjes parashikonte autonomi të gjerë për Kosovën brenda Republikës Federale të Jugosllavisë, institucione vetëqeverisëse, një periudhë të ndërmjetme tre-vjeçare dhe, pas saj, një takim ndërkombëtar për të përcaktuar mekanizmin e zgjidhjes përfundimtare. Pjesë e paketës ishte edhe prania e një force ushtarake shumëkombëshe të udhëhequr nga NATO për zbatimin e marrëveshjes. Për shqiptarët e Kosovës, çështja kryesore ishte statusi përfundimtar; për Beogradin, prania e një force ndërkombëtare në Kosovë.[12][8]

Në mbyllje të raundit në Rambouillet, delegacioni shqiptar nuk nënshkroi menjëherë dhe kërkoi kohë për konsultime. Në Konferencën e Parisit, më 18 mars 1999, delegacioni i shqiptarëve të Kosovës e nënshkroi tekstin; delegacioni jugosllav e serb nuk e nënshkroi dhe paraqiti ndryshime që ndërmjetësit i konsideruan rihapje të parimeve thelbësore. Bisedimet u pezulluan më 19 mars. Më 20 mars verifikuesit e OSBE-së u tërhoqën nga Kosova, dhe katër ditë më vonë filloi fushata ajrore e NATO-s.[1][4]

Debati për Shtojcën B

Shtojca B e draftit të Rambouillet-së përcaktonte statusin e forcës ushtarake shumëkombëshe, përfshirë lirinë e lëvizjes së personelit të NATO-s. Pas luftës, disa kritikë argumentuan se këto dispozita, që sipas leximit të tyre shtriheshin në të gjithë territorin e Republikës Federale të Jugosllavisë, ishin formuluar në mënyrë që Beogradi të mos mund t'i pranonte, dhe se bisedimet kishin qenë kështu hyrje drejt ndërhyrjes ushtarake.[12]

Studiues dhe pjesëmarrës të tjerë kundërargumentojnë se dispozita të tilla ngjanin me marrëveshjet e zakonshme për statusin e forcave, se nuk ishin në qendër të bisedimeve dhe se kundërshtimi kryesor i Beogradit ishte ndaj çdo force ndërkombëtare brenda Kosovës. Ky arkiv e trajton këtë pikë si interpretim historik të kontestuar: teksti i shtojcës është dokument i verifikueshëm, ndërsa qëllimet e hartuesve dhe pesha e saj në dështimin e bisedimeve vlerësohen ndryshe nga studiues të ndryshëm. Pozicionet krahasohen në grupin e interpretimeve «Rambouillet — Shtojca B».[1]

Qershor 1999: nga parimet e G8-s te Rezoluta 1244

Gjatë fushatës ajrore, diplomacia vazhdoi paralelisht. Më 6 maj 1999 ministrat e jashtëm të G8-s, përfshirë Rusinë, miratuan parimet e përgjithshme për një zgjidhje politike. Në fillim të qershorit, i dërguari i Bashkimit Evropian Martti Ahtisaari dhe i dërguari rus Viktor Çernomyrdin i paraqitën udhëheqjes jugosllave në Beograd një plan të përbashkët, të cilin ajo e pranoi më 3 qershor. Të dy dokumentet u bashkëngjitën më vonë Rezolutës 1244.[8][13]

Më 9 qershor, në Kumanovë, përfaqësues të KFOR-it dhe të autoriteteve jugosllave e serbe nënshkruan Marrëveshjen Ushtarako-Teknike, e cila përcaktoi afatet dhe zonat e tërheqjes së forcave. Më 10 qershor NATO pezulloi sulmet ajrore dhe Këshilli i Sigurimit miratoi Rezolutën 1244, që e vendosi Kosovën nën administrim të përkohshëm të OKB-së (UNMIK) me një prani ndërkombëtare sigurie (KFOR), në pritje të një zgjidhjeje përfundimtare. KFOR-i hyri në Kosovë më 12 qershor.[14][13]

Rezoluta 1244 fliste për autonomi substanciale brenda Republikës Federale të Jugosllavisë, duke marrë parasysh marrëveshjet e Rambouillet-së, dhe nuk e përcaktonte statusin përfundimtar. Kjo formulë e la të hapur çështjen e statusit për gati një dekadë, deri në shpalljen e pavarësisë më 17 shkurt 2008 — ngjarje që i përket periudhës së pasluftës dhe trajtohet veçmas.[13]