UÇK

01Sfondi historik

Kosova hyri në shekullin XX si krahinë me shumicë shqiptare, e përfshirë pas Luftërave Ballkanike në shtetin serb dhe më pas në Jugosllavi. Pas Luftës së Dytë Botërore ajo u bë njësi autonome brenda Serbisë në Jugosllavinë socialiste. Autonomia u zgjerua gradualisht — sidomos pas rënies së shefit të sigurimit Aleksandar Rankoviq në vitin 1966 dhe pas demonstratave të vitit 1968 — dhe arriti kulmin me Kushtetutën federale të vitit 1974, e cila i dha Kosovës institucione të veta dhe përfaqësim në organet federale [1] [2].

Megjithatë, statusi i krahinës mbeti i paqartë. Kosova nuk ishte republikë, dhe shumë shqiptarë e shihnin barazinë e munguar si padrejtësi, ndërsa në Serbi autonomia perceptohej gjithnjë e më shumë si dobësim i shtetit. Demonstratat e vitit 1981, që kërkuan ndër të tjera statusin e republikës, u shtypën me forcë dhe u pasuan nga një dekadë gjyqesh politike. Në këtë kontekst morën formë edhe rrjetet ilegale që më vonë do të ndikonin në lindjen e rezistencës së armatosur [1].

Kjo faqe nuk e trajton UÇK-në si fenomen të shkëputur nga ky sfond. Rezistenca e armatosur e fundit të viteve 1990 lidhet me humbjen e autonomisë, me përjashtimin masiv të shqiptarëve nga institucionet publike dhe me përvojën e një dekade rezistence paqësore. Për rrëfimin e plotë kronologjik shihni kapitullin 1981–1989 dhe kapitullin 1989–1995.

02Represioni politik dhe kriza e rezistencës paqësore

Në mars të vitit 1989 amendamentet kushtetuese të Serbisë ia hoqën Kosovës pjesën më të madhe të autonomisë, dhe në vitin 1990 Kuvendi dhe Qeveria e krahinës u shpërndanë. Me masa të jashtëzakonshme dhjetëra mijëra shqiptarë u larguan nga puna në administratë, arsim, shëndetësi dhe ndërmarrje shtetërore, ndërsa arsimi në gjuhën shqipe u nxor nga objektet shtetërore [1] [2]. Shihni heqjen e autonomisë dhe pushimet masive nga puna.

Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK), e udhëhequr nga Ibrahim Rugova, zgjodhi rrugën e rezistencës paqësore. Shqiptarët ndërtuan një sistem paralel: shkolla dhe fakultete në shtëpi private, shërbime shëndetësore përmes Shoqatës «Nëna Terezë», referendumin e vitit 1991 dhe zgjedhjet e vitit 1992, të financuara kryesisht nga diaspora. Arsyetimi ishte të shmangej një luftë kundër një aparati ushtarak e policor shumë më të fuqishëm — si ajo që po shkatërronte Kroacinë dhe Bosnjën — dhe të ndërkombëtarizohej çështja e Kosovës [1] [3].

Kriza e kësaj strategjie u bë e dukshme pas Marrëveshjes së Dejtonit në vitin 1995, e cila i dha fund luftës në Bosnjë, por nuk e trajtoi Kosovën. Për shumë shqiptarë kjo tregoi se durimi paqësor nuk po sillte zgjidhje ndërkombëtare. Marrëveshja për arsimin e vitit 1996 nuk u zbatua, dhe protestat e studentëve në tetor 1997 dëshmuan padurimin në rritje të një brezi të ri [3] [4]. Nëse rezistenca paqësore ishte dështim apo themel i zhvillimeve të mëvonshme mbetet pyetje interpretimi.

03LPK-ja dhe rrjetet ilegale

Krahas rezistencës institucionale të LDK-së ekzistonte një traditë më e vjetër grupesh ilegale, me orientime të ndryshme — nga nacionalizmi shqiptar te marksizëm-leninizmi i frymëzuar nga Shqipëria e asaj kohe. Pas demonstratave të vitit 1981, në fillim të viteve 1980, disa nga këto grupe u bashkuan në Lëvizjen Popullore për Republikën e Kosovës (LPRK), e cila kërkonte statusin e republikës dhe, për disa rryma të saj, bashkimin kombëtar [4] [3].

Më 17 janar 1982 vëllezërit Jusuf dhe Bardhosh Gërvalla dhe Kadri Zeka, veprimtarë të emigracionit politik, u vranë në Gjermani. Vrasja u atribuohet gjerësisht shërbimeve të sigurimit jugosllave, por rrethanat nuk janë sqaruar me vendim gjyqësor; ngjarja u bë pikë referimi për brezat e mëvonshëm të veprimtarëve [4]. Shihni regjistrin e ngjarjes dhe profilet e Jusuf Gërvallës dhe Kadri Zekës.

Gjatë viteve 1980 dhe 1990 shumë anëtarë të këtyre rrjeteve u burgosën ose emigruan, kryesisht në Zvicër dhe Gjermani. Në diasporë lëvizja, e njohur në fillim të viteve 1990 si Lëvizja Popullore e Kosovës (LPK), botonte gazeta, mblidhte fonde dhe mbante lidhje me bashkëmendimtarë në Kosovë. Sipas studimeve kryesore, pikërisht në këto rrethe u diskutua dhe u përgatit ideja e një strukture të armatosur, ndonëse shkalla e ndikimit të LPK-së mbi rrjetet vendore mbetet çështje debati [4] [3].

04Grupet e para të armatosura dhe rrëfimet e kontestuara për origjinën

Nuk ka një datë të vetme, të pranuar nga të gjithë, për lindjen e UÇK-së. Burimet përshkruajnë një proces gradual: grupe të vogla, shpesh të lidhura me familje dhe fshatra në Drenicë e në zona të tjera, që i rezistonin policisë; celula të lidhura me LPK-në në diasporë; dhe individë me përvojë ushtarake. Në mesin e viteve 1990 filluan të shfaqen komunikata të nënshkruara me emrin UÇK, që merrnin përgjegjësinë për sulme ndaj policisë serbe dhe ndaj personave që organizata i konsideronte bashkëpunëtorë të regjimit [4] [3].

Rrëfimet ndryshojnë sipas perspektivës. Një pjesë e literaturës e vendos theksin te vendimi politik i rrjeteve të LPK-së; kujtimet e pjesëmarrësve dhe historiografia vendore theksojnë rezistencën e familjeve si ajo e Jasharëve në Prekaz; të tjerë theksojnë rolin e njerëzve me përvojë ushtarake dhe të kontakteve përtej kufirit me Shqipërinë. Këto rrëfime nuk e përjashtojnë domosdoshmërisht njëri-tjetrin, por shpesh përdoren për të mbështetur pretendime të ndryshme për themelimin dhe udhëheqjen [5].

Arkivi i paraqet këto versione krah për krah dhe nuk zgjedh një datë themelimi pa dokumente bashkëkohore që e mbështesin. Kujtimet e botuara pas luftës janë burime të vlefshme, por shpesh janë shkruar në kontekstin e garave politike të pasluftës dhe duhen krahasuar me burime të kohës. Krahasimi i interpretimeve jepet më poshtë në këtë faqe.

05Shfaqja publike e UÇK-së

Për pjesën më të madhe të viteve 1990 UÇK-ja ishte strukturë e fshehtë, dhe disa zëra në politikën shqiptare e shihnin me dyshim vetë ekzistencën e saj si organizatë. Kjo ndryshoi më 28 nëntor 1997, Ditën e Flamurit, kur në varrimin e mësuesit Halit Geci në Llaushë të Drenicës u paraqitën publikisht pjesëtarë të uniformuar e të maskuar të UÇK-së, të cilët iu drejtuan të pranishmëve. Lajmi u përhap gjerësisht dhe shënoi kalimin e organizatës nga ilegaliteti i plotë në praninë publike [3] [4].

Rrethanat e vdekjes së Halit Gecit dhe emrat e pjesëmarrësve në paraqitjen publike përmenden në burime të ndryshme; arkivi i publikon ato vetëm pas verifikimit kundrejt burimeve bashkëkohore. Rëndësia historike e ngjarjes, megjithatë, nuk kontestohet: ajo i dha formë të dukshme një lëvizjeje që deri atëherë njihej kryesisht përmes komunikatave. Shihni regjistrin e ngjarjes.

06Adem Jashari dhe Prekazi

Adem Jashari nga Prekazi i Poshtëm në Drenicë ishte ndër figurat e para të rezistencës së armatosur në atë zonë. Policia serbe tentoi disa herë ta arrestonte, përfshirë një sulm ndaj shtëpive të familjes në janar 1998, i cili nuk ia arriti qëllimit [3] [4].

Nga 5 deri më 7 mars 1998 njësi speciale të policisë serbe, me armë të rënda, e rrethuan dhe e sulmuan kompleksin e familjes Jashari. Në sulm u vranë Adem Jashari dhe dhjetëra anëtarë të familjes së tij, përfshirë gra dhe fëmijë. Organizatat e të drejtave të njeriut e dokumentuan sulmin dhe ngritën pyetje të rënda për përdorimin e forcës ndaj joluftëtarëve [6] [3]. Detajet dhe shifrat e dokumentuara jepen te regjistri i ngjarjes.

Prekazi ndryshoi rrjedhën e konfliktit. Për shumë shqiptarë ai u bë simbol i qëndresës dhe i sakrificës; për shumë të rinj, arsye për t'iu bashkuar UÇK-së. Sot kompleksi memorial në Prekaz është vendi kryesor i përkujtimit të luftës. Kujtimi i familjes Jashari ka edhe dimension politik, që trajtohet në kapitullin për kujtesën dhe trashëgiminë.

07Rekrutimi dhe organizimi vendor

Pas Likoshanit e Qirezit dhe pas Prekazit, në pranverën e vitit 1998 rreshtat e UÇK-së u rritën shpejt. Shumë fshatra organizuan njësi vetëmbrojtjeje, të cilat me kalimin e kohës u lidhën me strukturat e UÇK-së, ndërsa të rinj nga qytetet dhe nga diaspora iu bashkuan lëvizjes. Rritja ishte më e shpejtë se aftësia për ta trajnuar, armatosur dhe koordinuar këtë forcë [3] [4].

Rënia e rendit shtetëror në Shqipëri në vitin 1997 dhe grabitja e depove të armëve atje e lehtësuan furnizimin me armë të lehta përmes kufirit. Në verën e vitit 1998 UÇK-ja kishte prani në pjesë të konsiderueshme të zonave rurale, por përpjekja për të marrë Rahovecin në korrik nuk pati sukses dhe u pasua nga ofensiva e forcave serbe e jugosllave, që shkaktoi zhvendosje masive të popullsisë civile [3] [6].

Organizimi vendor la gjurmë në mënyrën si u zhvillua lufta. Disa njësi mbetën të lidhura ngushtë me vendlindjen dhe me komandantët lokalë, gjë që u dha qëndrueshmëri në mbrojtje, por e vështirësoi koordinimin në shkallë më të gjerë. Studiuesit e shpjegojnë këtë karakter lokal njëkohësisht si forcë dhe si kufizim të organizatës [4].

08Mbështetja e diasporës dhe financimi

Diaspora shqiptare në Evropën Perëndimore dhe në Amerikën e Veriut i kishte mbajtur gjatë viteve 1990 institucionet paralele të Kosovës përmes kontributeve vullnetare, të koordinuara nga qeveria në mërgim. Me rritjen e UÇK-së, një pjesë gjithnjë e më e madhe e kontributeve u drejtua drejt rezistencës së armatosur, sidomos përmes fondit «Vendlindja Thërret», i lidhur me rrjetet e LPK-së [4] [3].

Kjo zhvendosje e burimeve pasqyronte edhe garën politike mes LDK-së dhe UÇK-së për legjitimitetin brenda shoqërisë shqiptare. Përveç parave, diaspora dërgoi vullnetarë, organizoi lobim politik dhe mbështeti refugjatët gjatë vitit 1999. Arkivi nuk publikon shifra për vëllimin e fondeve pa dokumente financiare të verifikueshme.

Në literaturë dhe në raportime të kohës janë ngritur edhe pretendime për burime të tjera financimi. Këto pretendime janë të kontestuara dhe arkivi i trajton si të paprovuara për sa kohë nuk mbështeten nga dokumente të verifikueshme.

09Komanda dhe strukturat organizative

Formalisht UÇK-ja udhëhiqej nga Shtabi i Përgjithshëm, i cili lëshonte komunikata, emëronte përfaqësues dhe koordinonte zonat operative. Gjatë vitit 1998 organizata kaloi nga komunikatat anonime te përfaqësues publikë dhe zëdhënës, dhe në vitin 1999 strukturat e komandës u formalizuan më tej, me brigada dhe zona të përcaktuara [4] [3].

Studiuesit nuk pajtohen plotësisht për shkallën e centralizimit. Disa e përshkruajnë UÇK-në si ushtri me hierarki funksionale, sidomos në vitin 1999; të tjerë theksojnë autonominë e madhe të komandantëve vendorë dhe vështirësitë e komunikimit nën ofensivat serbe. Kjo pyetje ka pasur edhe rëndësi juridike: Tribunali i Hagës e vlerësoi nivelin e organizimit të UÇK-së për të përcaktuar nëse ekzistonte konflikt i armatosur sipas së drejtës ndërkombëtare humanitare [7] [8].

Arkivi e shënon përshkrimin e strukturave si interpretim historik kur mbështetet vetëm në kujtime ose në dokumente të brendshme të paverifikuara, dhe si të dokumentuar kur mbështetet në burime të pavarura ose në konstatime gjyqësore.

10Zonat operative

Burimet përmendin shtatë zona operative të UÇK-së: Drenica, Dukagjini, Pashtriku, Llapi, Shala (në rajonin e Shalës së Bajgorës), Nerodimja dhe Karadaku. Zonat pasqyronin kryesisht rajonet historike e gjeografike të Kosovës dhe rrjetet vendore që kishin lindur në to. Shtabi i Përgjithshëm i formalizoi zonat në nëntor 1998, ndonëse burimet japin data të ndryshme brenda atij muaji [4].

Numërimi i zonave, emrat e komandantëve dhe komunat që mbulonte secila ndryshojnë sipas burimeve dhe sipas periudhës, sepse struktura u zhvillua gjatë vitit 1998 dhe u riorganizua në vitin 1999. Për këtë arsye arkivi nuk publikon ende as numra zonash, as lista komandantësh apo komunash pa verifikim të mëtejshëm.

Në hartën interaktive zonat shënohen vetëm me një pikë referimi të përafërt. Kufijtë e tyre nuk vizatohen, sepse nuk kemi të dhëna kartografike të verifikuara, dhe vizatimi i kufijve të hamendësuar do të krijonte përshtypjen e një saktësie që nuk ekziston.

11Përfaqësimi politik

Gjatë vitit 1998 UÇK-ja kërkoi një zë politik përtej komunikatave. Në atë vit Adem Demaçi — ish-i burgosur politik që kishte kaluar gati tri dekada në burg dhe figurë me autoritet të gjerë moral — u emërua përfaqësues politik i saj. Demaçi dha dorëheqje në fillim të vitit 1999, në kundërshtim me drejtimin e negociatave të Rambouillet-së [3] [4].

Në negociatat e Rambouillet-së në shkurt 1999 delegacioni i shqiptarëve të Kosovës përfshiu përfaqësues të UÇK-së, të LDK-së — mes tyre Ibrahim Rugovën — dhe figura të pavarura si gazetari Veton Surroi. Delegacionin e kryesoi Hashim Thaçi, përfaqësues i UÇK-së. Pas konsultimeve, delegacioni e nënshkroi marrëveshjen në Paris më 18 mars 1999, ndërsa delegacioni i Republikës Federale të Jugosllavisë dhe i Serbisë nuk e nënshkroi [9] [10] [3].

Rreth negociatave të Rambouillet-së, në fillim të vitit 1999, u krijua Qeveria e Përkohshme e Kosovës, e lidhur me UÇK-në dhe e kryesuar nga Hashim Thaçi, ndërsa LDK-ja ruajti strukturat e veta; ky dualitet institucional vazhdoi edhe pas luftës. Data e saktë e krijimit të saj ende po verifikohet me dokumentet themeluese: përmbledhja e aktgjykimit të shkallës së parë në çështjen Thaçi e të tjerët e përshkruan Thaçin si kryeministër të kësaj qeverie nga fundi i shkurtit 1999 — një konstatim i një gjykate të shkallës së parë, jo një aktgjykim i formës së prerë [11]. Profilet e pjesëmarrësve të gjallë trajtohen me kujdes të veçantë: arkivi përshkruan rolet historike dhe, kur ka procese gjyqësore, statusin e tyre të saktë procedural, pa i përzier këto me vlerësime personale.

12Marrëdhëniet me FARK-un dhe me rrymat e tjera

Në vitin 1998 u krijuan edhe Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës (FARK), të lidhura me qeverinë në mërgim të kryesuar nga Bujar Bukoshi dhe me krahun politik të LDK-së. FARK-u mblodhi vullnetarë dhe ish-oficerë, kryesisht nga diaspora dhe përmes Shqipërisë, dhe veproi sidomos në pjesën perëndimore të Kosovës [4] [3].

Marrëdhëniet mes UÇK-së dhe FARK-ut ishin të tensionuara: të dyja strukturat kishin lidhje politike të ndryshme, pretendonin legjitimitet dhe konkurronin për burime e për komandë. Gjatë vitit 1998 shumë pjesëtarë të FARK-ut u integruan në strukturat e UÇK-së, por tensionet nuk u zhdukën dhe lanë gjurmë në politikën e pasluftës.

Për disa ngjarje të dhunshme të kësaj periudhe, përfshirë vrasje të figurave të lidhura me këto rryma, ekzistojnë akuza dhe versione kundërthënëse. Arkivi nuk i atribuon përgjegjësi askujt pa vendim gjyqësor ose pa dokumentim të pavarur, dhe i shënon këto raste si të kontestuara.

13Marrëdhëniet me civilët

UÇK-ja mbështetej te popullsia civile: familjet ushqenin dhe strehonin luftëtarët, fshatrat shërbenin si baza, dhe rrjetet e informacionit ishin shpesh rrjete familjare. Kjo lidhje e ngushtë i bënte civilët edhe më të ekspozuar: ofensivat e forcave serbe e jugosllave në vitet 1998–1999 goditën rëndë fshatrat e perceptuara si mbështetëse të UÇK-së dhe shkaktuan zhvendosje masive [6] [12] [13].

Burimet dokumentojnë edhe shkelje të kryera nga pjesëtarë individualë të UÇK-së, veçanërisht ndaj personave të dyshuar si bashkëpunëtorë dhe ndaj serbëve, romëve e shqiptarëve që konsideroheshin kundërshtarë [12]. Tribunali i Hagës gjykoi dy çështje të tilla për vitin 1998. Në çështjen për kampin e Llapushnikut Haradin Bala u dënua, ndërsa Fatmir Limaj dhe Isak Musliu u liruan nga akuzat; vendimi u la në fuqi në apel [7]. Në çështjen që lidhej me Jabllanicën Lahi Brahimaj u dënua për trajtim mizor dhe torturë, ndërsa Ramush Haradinaj dhe Idriz Balaj u liruan nga akuzat, edhe pas rigjykimit të pjesshëm [8].

Këto vendime kanë të bëjnë me individë dhe me akuza konkrete. Ato nuk janë vendime për UÇK-në si tërësi, për të gjithë pjesëtarët e saj apo për qëllimin e çlirimit — por as nuk lejojnë që shkeljet e vërtetuara të heshten. Vendet përkatëse, Llapushniku dhe Jabllanica, shënohen në hartë me burimet e tyre.

14Perceptimet ndërkombëtare dhe diplomacia

Në fillim të vitit 1998 qëndrimi ndërkombëtar ndaj UÇK-së ishte kryesisht armiqësor ose i rezervuar. Më 22 shkurt 1998 në Prishtinë, dhe të nesërmen në Beograd, i dërguari special amerikan Robert Gelbard e cilësoi publikisht UÇK-në grup terrorist — deklaratë që disa analistë e kanë lidhur me përshkallëzimin e operacioneve serbe në Drenicë pak ditë më vonë [3] [10]. Rezoluta 1160 e Këshillit të Sigurimit, e 31 marsit 1998, dënoi njëkohësisht përdorimin e tepruar të forcës nga policia serbe kundër civilëve dhe demonstruesve paqësorë dhe atë që e quajti akte terrorizmi të UÇK-së [14].

Gjatë vitit 1998 qëndrimi ndryshoi. Diplomatë amerikanë dhe evropianë nisën kontakte me përfaqësues të UÇK-së, dhe fotografitë e takimit të Richard Holbrooke-it me pjesëtarë të UÇK-së në Junik në qershor 1998 u bënë simbol i pranimit të saj si faktor që nuk mund të anashkalohej [10] [3]. Rezoluta 1199 dhe marrëveshja e tetorit 1998 u përqendruan te tërheqja e forcave serbe dhe te kthimi i të zhvendosurve [15].

Ky ndryshim nuk do të thotë se qeveritë ndërkombëtare i pranuan qëllimet e UÇK-së: deri në vitin 1999 shumica e tyre kundërshtonin pavarësinë e Kosovës dhe kërkonin autonomi të gjerë brenda Jugosllavisë. Por pas Reçakut UÇK-ja u bë palë e pashmangshme e negociatave. Kuptimi i etiketave të përdorura në këtë periudhë shpjegohet në tabelën e klasifikimeve më poshtë.

15Periudha e ndërhyrjes së NATO-s

Më 24 mars 1999 NATO-ja nisi fushatën ajrore kundër Republikës Federale të Jugosllavisë. Në të njëjtat javë forcat serbe e jugosllave ndërmorën operacione të gjera në Kosovë, gjatë të cilave qindra mijëra shqiptarë u dëbuan ose u detyruan të largoheshin nga shtëpitë dhe mijëra civilë u vranë [13] [12] [16].

Për UÇK-në kjo ishte periudha më e vështirë ushtarakisht: shumë njësi u shpërndanë, u tërhoqën në male ose mbetën të rrethuara, ndërsa të tjera vazhduan luftimet dhe mbajtën prani në zona të caktuara. Përgjatë kufirit me Shqipërinë, përfshirë zonën e Koshares, u zhvilluan luftime për rrugët e furnizimit, dhe vullnetarë nga diaspora iu bashkuan njësive. Sa ndikuan këto operacione në rrjedhën e fushatës së NATO-s mbetet pyetje interpretimi, e trajtuar më poshtë [4] [17] [3].

Lufta u mbyll me pranimin e planit të paqes nga Beogradi në fillim të qershorit, me Marrëveshjen Ushtarako-Teknike të Kumanovës më 9 qershor dhe me Rezolutën 1244 më 10 qershor 1999. UÇK-ja nuk ishte palë nënshkruese e marrëveshjes së Kumanovës; Rezoluta 1244 kërkoi, ndër të tjera, çmilitarizimin e UÇK-së dhe të grupeve të tjera të armatosura shqiptare të Kosovës [18] [19].

16Çmilitarizimi dhe transformimi pas qershorit 1999

Zotimi për Çmilitarizim dhe Transformim mban datën 20 qershor 1999 dhe u nënshkrua nga përfaqësues të UÇK-së në orët e para të 21 qershorit; komandanti i KFOR-it e kundërnënshkroi, duke konfirmuar marrjen e tij. Dokumenti parashikonte ndërprerjen e veprimeve luftarake, grumbullimin e armëve dhe çmilitarizimin gradual nën mbikëqyrjen e KFOR-it [20] [19]. Procesi u shpall i përfunduar në shtator 1999.

Në të njëjtin muaj Misioni i Administratës së Përkohshme të OKB-së në Kosovë themeloi Trupat Mbrojtëse të Kosovës (TMK), një organizatë civile për emergjenca me mandat të kufizuar, në të cilën u përfshinë shumë ish-pjesëtarë të UÇK-së [21]. Sipas mandatit të saj formal, TMK-ja nuk ishte ushtri, çka krijoi tension mes pritjeve të ish-luftëtarëve dhe kufizimeve ndërkombëtare. Më vonë ajo u shpërbë dhe u zëvendësua nga Forca e Sigurisë e Kosovës.

Ish-pjesëtarë të UÇK-së themeluan ose iu bashkuan partive politike dhe u bënë pjesë e institucioneve të Kosovës së pasluftës. Muajt e parë pas qershorit 1999 u shënuan edhe nga dhunë ndaj serbëve, romëve dhe shqiptarëve të perceptuar si kundërshtarë, e dokumentuar nga OSBE-ja; në shumë raste autorët mbetën të paidentifikuar [22]. Këto ngjarje i përkasin periudhës së pasluftës dhe trajtohen veçmas në kapitullin e pasluftës.

17Kujtesa dhe trashëgimia politike

Në Kosovën e pasluftës UÇK-ja zë vend qendror në kujtesën publike. Përvjetorët e Prekazit, varrezat e dëshmorëve dhe memorialet në shumë komuna mbajnë gjallë kujtimin e të rënëve, ndërsa kompleksi memorial në Prekaz vizitohet nga breza nxënësish dhe nga zyrtarë vendorë e të huaj. Organizatat e veteranëve, të invalidëve të luftës dhe të familjeve të dëshmorëve kanë pasur ndikim të madh shoqëror e politik.

Kujtesa nuk është e njëtrajtshme. Partitë politike të dala nga lufta kanë garuar për trashëgiminë e saj, dhe rrëfimet për rolin e individëve, të zonave apo të rrymave të ndryshme janë bërë shpesh pjesë e garave të pasluftës. Proceset gjyqësore ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së kanë nxitur protesta dhe debate të ashpra për drejtësinë, sovranitetin dhe mënyrën si Kosova e kujton luftën.

Një kujtesë e ndershme e luftës përfshin njëkohësisht nderimin e sakrificës, kujtimin e viktimave civile të të gjitha komuniteteve dhe gatishmërinë për t'u përballur me shkeljet e dokumentuara. Ky arkiv synon të jetë hapësirë ku këto tri dimensione nuk e përjashtojnë njëri-tjetrin.

18Akuzat, gjykimet dhe përgjegjësia penale individuale

Pas luftës disa ish-pjesëtarë të UÇK-së u hetuan, u akuzuan ose u gjykuan për krime të pretenduara gjatë dhe pas luftës. Në Tribunalin e Hagës, çështjet Limaj dhe të tjerët dhe Haradinaj dhe të tjerët përfunduan me dënim për Haradin Balën dhe Lahi Brahimajn dhe me lirim nga akuzat për të akuzuarit e tjerë [7] [8]. Çështje të tilla janë gjykuar edhe në gjykatat e Kosovës, me pjesëmarrjen e gjyqtarëve ndërkombëtarë të UNMIK-ut dhe të EULEX-it.

Dhomat e Specializuara të Kosovës, gjykatë e themeluar sipas ligjit të Kosovës dhe me seli në Hagë, kanë trajtuar disa çështje. Salih Mustafa u dënua për krime lufte të lidhura me një vend ndalimi në Zllash në vitin 1999. Çështja Pjetër Shala lidhet me ndalimet në Fabrikën e Metalit në Kukës. Çështja Gucati dhe Haradinaj ka të bëjë me vepra kundër administrimit të drejtësisë në vitin 2020, jo me krime lufte. Çështja Thaçi dhe të tjerët, me akuza për krime kundër njerëzimit dhe krime lufte, është para Dhomave; statusi i saj i saktë procedural nuk jepet në këtë tekst narrativ, por mbahet i përditësuar te regjistri i çështjes [23] [24] [25] [26]. Edhe statusi i çështjeve të tjera përditësohet në ndjekësin gjyqësor.

Parimi redaksional i këtij arkivi është i qartë: një aktgjykim ndaj individëve nuk është automatikisht aktgjykim ndaj një populli, një lufte apo çdo pjesëtari të një organizate. Aktakuza nuk është provë fajësie, vendimi i shkallës së parë nuk është i formës së prerë, dhe lirimi nga akuzat duhet respektuar njësoj si dënimi. Njëkohësisht, krimet e vërtetuara ndaj viktimave — shqiptarë, serbë, romë apo të tjerë — nuk zvogëlohen nga legjitimiteti i qëllimit politik të luftës.

19Debatet historiografike

Historia e UÇK-së shkruhet nga perspektiva të ndryshme. Historiografia institucionale shqiptare, përfshirë punimet e Institutit të Historisë «Ali Hadri», e trajton UÇK-në si kulm të një tradite të gjatë rezistence kombëtare dhe e vendos në qendër të rrëfimit për çlirimin [5]. Studimet ndërkombëtare — nga gazetaria analitike e Tim Judah-ut te monografia e James Pettifer-it — theksojnë më shumë dinamikat e brendshme, rolin e diasporës, garat politike dhe ndërveprimin me diplomacinë ndërkombëtare [3] [4].

Debatet kryesore përfshijnë pyetjet: kur dhe si lindi organizata; nëse rezistenca paqësore ishte dështim apo themel; sa vendimtar ishte roli i UÇK-së krahasuar me ndërhyrjen e NATO-s dhe me diplomacinë; si duhet emërtuar lufta — luftë çlirimtare, kryengritje apo konflikt i armatosur i brendshëm; dhe si duhen integruar në rrëfim krimet e vërtetuara ndaj civilëve. Burimet zyrtare serbe e jugosllave të kohës e paraqesin UÇK-në kryesisht si organizatë terroriste — perspektivë që duhet kuptuar si pjesë e burimeve, jo si konstatim neutral.

Arkivi nuk i shmang këto debate. Ai i paraqet pozicionet me burimet e tyre, shënon ku provat janë të forta dhe ku mbeten të dobëta, dhe dallon qartë mes faktit të dokumentuar, dëshmisë personale, konstatimit gjyqësor dhe interpretimit historik.

20Bibliografi e shënuar

James Pettifer, The Kosova Liberation Army (2012), është monografia më e plotë në anglisht për organizatën; autori mbështetet gjerësisht te intervistat me pjesëmarrës, gjë që i jep vlerë, por edhe e lidh me perspektivën e tyre [4]. Tim Judah, Kosovo: War and Revenge (2000), ndërthur reportazhin nga terreni me analizën dhe mbetet burim themelor për vitet 1997–1999 [3]. Noel Malcolm dhe Miranda Vickers, që të dy me libra të botuar në vitin 1998, ofrojnë sfondin historik afatgjatë, por nuk e mbulojnë luftën e vitit 1999 [1] [2].

Për diplomacinë amerikane dhe ndërhyrjen, David L. Phillips, Liberating Kosovo (2012), dhe Ivo H. Daalder e Michael E. O'Hanlon, Winning Ugly (2000), japin perspektiva të afërta me politikëbërjen perëndimore [10] [17]. Raportet e OSBE-së As Seen, As Told dhe raporti i Human Rights Watch Under Orders janë dokumentime bashkëkohore të shkeljeve, ndërsa aktgjykimet e Tribunalit të Hagës përmbajnë konstatime gjyqësore të testuara në procedurë kontradiktore [13] [12].

Punimet e Institutit të Historisë «Ali Hadri» sjellin historiografinë akademike të Kosovës dhe burime në gjuhën shqipe, ndërsa Oral History Kosovo ofron intervista të plota me njerëz të zakonshëm dhe me pjesëmarrës, me metodologji të publikuar [5] [27]. Asnjë nga këto burime nuk është i paanshëm vetëm për shkak të origjinës së tij; secili duhet lexuar me kujdes për perspektivën, qasjen në burime dhe kohën kur është shkruar.