NATO

Operacioni «Allied Force»

Fushata filloi në mbrëmjen e 24 marsit 1999, pas dështimit të bisedimeve të Rambouillet-së dhe të Parisit dhe pas tërheqjes së verifikuesve të OSBE-së. Goditjet përfshinin objektiva ushtarakë dhe të sigurisë në Serbi, në Kosovë dhe në Mal të Zi, dhe me kalimin e javëve edhe infrastrukturë me përdorim të dyfishtë, si ura, rafineri dhe objekte energjetike. Operacioni u krye kryesisht nga ajri; NATO nuk dislokoi forca tokësore luftarake në Kosovë gjatë fushatës.[1][2]

Në prill 1999 aleatët formuluan kushtet për ndalimin e bombardimeve: ndalim i verifikueshëm i veprimeve ushtarake dhe i dhunës, tërheqje e forcave ushtarake, policore dhe paraushtarake nga Kosova, prani ushtarake ndërkombëtare, kthim i sigurt i refugjatëve dhe i të zhvendosurve, dhe një kornizë politike mbi bazën e marrëveshjeve të Rambouillet-së. Këto kushte u pasqyruan më vonë në planin që udhëheqja jugosllave e pranoi në qershor.[1][3]

Ligjshmëria dhe legjitimiteti

Këshilli i Sigurimit nuk miratoi rezolutë që autorizonte shprehimisht përdorimin e forcës, sepse Rusia dhe Kina kundërshtonin një hap të tillë. Qeveritë e NATO-s e arsyetuan ndërhyrjen me domosdoshmërinë për të parandaluar një katastrofë humanitare dhe me mosrespektimin nga Beogradi të kërkesave të rezolutave 1199 dhe 1203. Kritikët, përfshirë shumë juristë të së drejtës ndërkombëtare, argumentuan se ndërhyrja shkelte ndalimin e përdorimit të forcës në Kartën e OKB-së.[4][2]

Komisioni i Pavarur Ndërkombëtar për Kosovën arriti në përfundimin se ndërhyrja ishte e paligjshme, sepse nuk kishte miratimin paraprak të Këshillit të Sigurimit, por e legjitimuar, sepse rrugët diplomatike ishin shteruar dhe ndërhyrja kishte si efekt çlirimin e shumicës së popullsisë së Kosovës nga represioni i gjatë. Ky vlerësim, i përmbledhur shpesh si «e paligjshme, por e legjitimuar», u përdor gjerësisht në debatet e mëvonshme për ndërhyrjen humanitare.[5]

Ky arkiv nuk jep vendim juridik mbi këtë pyetje. Ai paraqet argumentet kryesore, dokumentet mbi të cilat mbështeten dhe dallimin mes ligjshmërisë sipas së drejtës ndërkombëtare dhe legjitimitetit moral e politik. Pozicionet krahasohen në mënyrë të strukturuar në kërkimin Ligjshmëria e ndërhyrjes, ku tregohet edhe cilat pyetje mbeten të hapura në literaturën juridike.

Viktimat civile të bombardimeve

Human Rights Watch dokumentoi incidentet në të cilat goditjet e NATO-s shkaktuan vdekje civilësh në Republikën Federale të Jugosllavisë, përfshirë Kosovën. Në raportin e vitit 2000, organizata arriti në përfundimin se në 90 incidente të veçanta u vranë nga 489 deri në 528 civilë dhe kritikoi ndër të tjera përdorimin e bombave kasetë dhe goditjet ndaj disa objekteve me përdorim të dyfishtë. Shifra është vlerësim i një organizate joqeveritare, me metodologjinë dhe kufizimet e veta, dhe duhet cituar si e tillë.[6]

Disa incidente brenda Kosovës u bënë publikisht të njohura. Më 14 prill 1999 avionë të NATO-s goditën një autokolonë të shqiptarëve të zhvendosur në rrugën Gjakovë–Deçan; pas deklaratave fillestare kontradiktore, NATO pranoi se kishte goditur automjete civile. Më 19 dhe 21 maj 1999 NATO goditi burgun e Dubravës pranë Istogut, ku mbaheshin shumë të burgosur shqiptarë. Ngjarjet që pasuan këto goditje kanë versione të ndryshme dhe trajtohen veçmas në regjistrin e ngjarjes.[6][7]

Shqyrtimi i Prokurorit të ICTY-së

Pas ankesave dhe kërkesave publike për hetim, Prokurori i Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë ngriti një komitet për të shqyrtuar nëse fushata e NATO-s përmbante bazë për hetim penal. Raporti përfundimtar, i publikuar në qershor 2000, shqyrtoi ndër të tjera goditjen e autokolonës pranë Gjakovës, bombardimin e ndërtesës së radiotelevizionit shtetëror serb në Beograd dhe përdorimin e municioneve kasetë, dhe rekomandoi që të mos hapej hetim.[8]

Prokuroria e pranoi rekomandimin. Disa organizata të të drejtave të njeriut dhe juristë e kritikuan përfundimin, veçanërisht për goditjet ndaj objekteve civile me përdorim të dyfishtë. Për lexuesin, dallimi është thelbësor: vendimi për të mos hapur hetim nuk është aktgjykim gjyqësor dhe nuk vërteton as fajësinë, as pafajësinë e ndonjë personi; ai pasqyron vlerësimin e prokurorisë për bazën e mundshme të një hetimi në kohën kur u bë.[8]

Bombardimet dhe dëbimet masive: çfarë është vërtetuar dhe çfarë debatohet

Pas 24 marsit 1999, dëbimet e shqiptarëve nga Kosova u përshkallëzuan me shpejtësi. Sipas UNHCR-së, deri më 9 qershor 1999 rreth 863.000 refugjatë ndodheshin jashtë Kosovës, ndërsa ICTY konstatoi se të paktën 700.000 shqiptarë u zhvendosën gjatë kësaj periudhe. Në çështjen Shainoviq dhe të tjerët, tribunali konstatoi se forcat e Republikës Federale të Jugosllavisë dhe të Serbisë zhvilluan një fushatë të qëllimshme dëbimi dhe zhvendosjeje të dhunshme të popullsisë shqiptare; dënimet për këto krime u lanë në fuqi në apel.[9][7][10]

Autoritetet jugosllave pohuan gjatë luftës se njerëzit po iknin nga bombardimet e NATO-s ose nga luftimet me UÇK-në. Trupi gjykues i ICTY-së nuk e pranoi këtë shpjegim si shkakun kryesor të largimit masiv, duke e lidhur atë me veprimet e qëllimshme të forcave jugosllave e serbe. Ky konstatim ka të bëjë me përgjegjësinë e të akuzuarve në atë çështje dhe lexohet brenda kufijve të saj.[9]

Debati historiografik ka të bëjë me një pyetje tjetër: nëse ndërhyrja e përshpejtoi fushatën e dëbimeve, apo nëse një fushatë e tillë ishte planifikuar dhe do të ndodhte gjithsesi. Disa studiues argumentojnë se fillimi i bombardimeve i dha Beogradit kohën dhe pretekstin për ta zbatuar; të tjerë theksojnë se dhuna ndaj civilëve dhe zhvendosjet masive ishin dokumentuar që në vitin 1998. Ekzistenca e një plani të emërtuar «Patkoi», të bërë publik nga qeveria gjermane në prill 1999, mbetet e kontestuar mes studiuesve.[2][11]

Fundi i fushatës dhe hyrja e KFOR-it

Pas pranimit të planit Ahtisaari–Çernomyrdin më 3 qershor dhe nënshkrimit të Marrëveshjes Ushtarako-Teknike në Kumanovë më 9 qershor, NATO pezulloi sulmet ajrore më 10 qershor 1999. Po atë ditë Këshilli i Sigurimit miratoi Rezolutën 1244. KFOR-i filloi hyrjen në Kosovë më 12 qershor; në të njëjtën ditë një njësi ruse arriti në aeroportin e Prishtinës, duke shkaktuar një krizë të shkurtër diplomatike mes aleatëve dhe Moskës.[12][3][2]

Tërheqja e forcave serbe e jugosllave përfundoi më 20 qershor 1999, dhe NATO e shpalli fushatën ajrore zyrtarisht të përfunduar. Me kthimin e shpejtë të refugjatëve shqiptarë filloi edhe një periudhë e re dhune, e dokumentuar nga OSBE-ja, ndaj serbëve, romëve dhe pjesëtarëve të komuniteteve të tjera, si dhe ndaj shqiptarëve të perceptuar si kundërshtarë politikë. Këto ngjarje i përkasin periudhës së pasluftës dhe trajtohen në kapitullin përkatës, të ndara qartë nga lufta e viteve 1998–1999.[13]