1968 — 2026
Më 27 nëntor 1968 demonstrues shqiptarë, kryesisht studentë, protestuan në Prishtinë dhe në qytete të tjera të Kosovës duke kërkuar, ndër të tjera, statusin e republikës dhe një universitet në gjuhën shqipe.
Kushtetuta e katërt e RSFJ-së u dha dy krahinave autonome të Serbisë, Kosovës dhe Vojvodinës, autonomi të gjerë: kushtetutë, gjykatë kushtetuese dhe përfaqësim në Kryesinë dhe dhomat federale.
Protestat që nisën më 11 mars 1981 në mensën e Universitetit të Prishtinës u shndërruan në fund të marsit dhe fillim të prillit në demonstrata në mbarë Kosovën, me kërkesën për republikë. U vendos gjendje e jashtëzakonshme dhe u dërguan policia federale e ushtria.
Më 17 janar 1982, në Untergruppenbach të Gjermanisë, dy persona të paidentifikuar qëlluan mbi aktivistët e mërgatës Jusuf Gërvalla, vëllanë e tij Bardhosh dhe Kadri Zekën. Të tre vdiqën.
Në shtator 1986 u bë publik para kohe drafti i papërfunduar i një memorandumi të Akademisë Serbe të Shkencave dhe të Arteve, i cili u bë tekst kyç i nacionalizmit serb të kohës.
Më 17 nëntor 1988 minatorët e Trepçës marshuan drejt Prishtinës kundër shkarkimit të udhëheqësve Kaqusha Jashari e Azem Vllasi dhe kundër ndryshimeve kushtetuese të planifikuara. Kjo nisi disa ditë protestash masive paqësore.
Nga 20 deri më 28 shkurt 1989 rreth 1.300 minatorë shqiptarë (burimet japin 1.200–1.350) u mbyllën nën tokë në minierën e Stantërgut dhe hynë në grevë urie kundër amendamenteve kushtetuese dhe udhëheqësve të vendosur nga Beogradi.
Më 23 mars 1989, me ndërtesën e rrethuar nga policia dhe automjete ushtarake, Kuvendi i Kosovës miratoi amendamentet që kufizonin autonominë; më 28 mars Kuvendi i Serbisë i shpalli ato. Pasuan protesta dhe përplasje me viktima.
Më 23 dhjetor 1989 një grup shkrimtarësh dhe intelektualësh shqiptarë themeloi Lidhjen Demokratike të Kosovës (LDK) dhe zgjodhi Ibrahim Rugovën kryetar.
Pas vitit 1990, dhjetëra mijëra shqiptarë u larguan nga puna në administratë, arsim, shëndetësi, media dhe ndërmarrje shtetërore, në kuadër të masave të «rrethanave të veçanta».
Nga 2 shkurti 1990 studentë dhe intelektualë, të udhëhequr nga folkloristi Anton Çetta, zhvilluan një fushatë masive për pajtimin e familjeve në gjakmarrje. Tubimi më i madh u mbajt më 1 maj 1990 në Verrat e Llukës.
Të ndaluar të hynin në ndërtesën e Kuvendit, delegatët shqiptarë u mblodhën para saj dhe miratuan një «Deklaratë Kushtetuese» që e shpallte Kosovën njësi të barabartë brenda Jugosllavisë dhe hidhte poshtë amendamentet e vitit 1989.
Më 5 korrik 1990 Kuvendi i Serbisë miratoi ligjin për ndërprerjen e punës së Kuvendit të Krahinës së Kosovës. Po atë ditë u mor nën kontroll Radiotelevizioni i Prishtinës dhe programi në shqip u ndërpre.
Më 7 shtator 1990 delegatët shqiptarë të Kuvendit të pezulluar u mblodhën fshehtas në Kaçanik dhe miratuan Kushtetutën e Republikës së Kosovës; pasuan një kuvend dhe qeveri ilegale.
Nga fillimi i viteve 1990, pasi nxënësit dhe mësimdhënësit shqiptarë u përjashtuan nga ndërtesat shkollore dhe universitare, mësimi shqip vazhdoi për vite në shtëpi private dhe objekte të improvizuara, i financuar kryesisht nga kontributet vendore dhe të diasporës.
Nga 26 deri më 30 shtator 1991 shqiptarët e Kosovës mbajtën një referendum jozyrtar për Kosovën si shtet sovran e të pavarur, shpesh në shtëpi private për t'i shmangur policisë. Beogradi nuk e njohu; e njohu vetëm Shqipëria.
Më 24 maj 1992 shqiptarët e Kosovës mbajtën zgjedhje jozyrtare parlamentare dhe presidenciale për institucionet paralele. LDK-ja fitoi shumicën dhe Ibrahim Rugova u zgjodh «President i Republikës së Kosovës».
Marrëveshja e Dejtonit, e parafuar në nëntor 1995, i dha fund luftës në Bosnjë-Hercegovinë, por nuk e trajtoi Kosovën — një zhgënjim i madh për strategjinë e rezistencës paqësore.
Më 1 shtator 1996 Slobodan Milošević dhe Ibrahim Rugova nënshkruan një marrëveshje, me ndërmjetësimin e Komunitetit Sant'Egidio, për kthimin e nxënësve, studentëve dhe mësimdhënësve shqiptarë në ndërtesat shkollore. Në masë të madhe nuk u zbatua.
Studentët e Universitetit paralel të Prishtinës protestuan paqësisht për zbatimin e marrëveshjes së arsimit dhe për kthimin në ndërtesat universitare. Policia serbe e shpërndau me forcë protestën.
Më 28 nëntor 1997, në varrimin e mësuesit Halit Geci në Llaushë (Skenderaj), tre luftëtarë të UÇK-së me uniformë dhe maska u paraqitën para të pranishmëve dhe iu drejtuan atyre. HRW e quan këtë paraqitjen e parë publike të grupit.
Sipas aktgjykimeve të ICTY-së, në shtabin e UÇK-së në Jabllanicë (Gjakovë) u mbajtën dhe u keqtrajtuan të ndaluar më 1998. Lahi Brahimaj u dënua me formë të prerë për trajtim mizor dhe torturë ndaj dy prej tyre.
I dërguari special i SHBA-së, Robert Gelbard, e quajti publikisht UÇK-në grup terrorist, fillimisht në një konferencë për shtyp në Prishtinë më 22 shkurt 1998 dhe sërish në Beograd më 23 shkurt.
Më 28 shkurt – 1 mars 1998 forcat speciale të policisë serbe, me helikopter, transportues të blinduar dhe mortaja, sulmuan fshatrat Likoshan dhe Qirez në Drenicë pas një incidenti me armë zjarri. HRW dokumentoi 25–26 të vrarë shqiptarë dhe prova të ekzekutimeve të paktën 14 personave.
Më 5–7 mars 1998 policia serbe ndërmori një sulm të madh mbi kompleksin e familjes Jashari në Prekaz të Poshtëm. Adem Jashari u vra bashkë me pjesën më të madhe të familjes së gjerë; mbijetoi një vajzë njëmbëdhjetëvjeçare.
Më 31 mars 1998 Këshilli i Sigurimit, sipas Kapitullit VII, dënoi forcën e tepërt të policisë serbe ndaj civilëve dhe demonstruesve paqësorë, si dhe aktet e terrorizmit nga UÇK-ja ose çdo grup tjetër, dhe vendosi embargo armësh ndaj RFJ-së.
Sipas aktgjykimit të formës së prerë të ICTY-së, nga maji deri në fund të korrikut 1998 UÇK-ja mbajti në një kompleks fermash në Llapushnik një kamp burgu me të burgosur kryesisht civilë shqiptarë dhe serbë, me kushte të tmerrshme, rrahje dhe tortura.
Më 24 qershor 1998 i dërguari special i SHBA-së, Richard Holbrooke, gjatë një vizite në perëndim të Kosovës, u takua dhe u fotografua me pjesëtarë të UÇK-së me uniformë, sipas BIRN-it në Junik.
Nga korriku deri në shtator 1998 forcat serbe dhe jugosllave zhvilluan ofensiva të gjera në zonat ku vepronte UÇK-ja. Rezoluta 1199 e OKB-së citoi vlerësimin e Sekretarit të Përgjithshëm për mbi 230.000 persona të zhvendosur nga shtëpitë e tyre.
Më 17–19 korrik 1998 UÇK-ja ndërmori sulmin e saj të parë të madh ndaj një qyteti, duke u përpjekur të merrte Rahovecin. Policia serbe e rimori qytetin rreth dy ditë më vonë, bashkë me Malishevën.
Më 23 shtator 1998 Këshilli i Sigurimit kërkoi armëpushim nga të gjitha palët, tërheqjen e njësive të sigurisë të përdorura për represion ndaj civilëve dhe qasje për vëzhgues ndërkombëtarë.
Më 26 shtator 1998, gjatë ofensivës qeveritare në Drenicë, forcat speciale të policisë vranë 21 pjesëtarë të familjes Deliaj, të gjithë civilë; 14 prej tyre, përfshirë gjashtë gra dhe pesë fëmijë, u vranë në një pyll ku ishin fshehur nga granatimet.
Më 13 tetor 1998 Këshilli i Atlantikut të Veriut autorizoi urdhrat e aktivizimit për sulme ajrore të NATO-s. Holbrooke dhe Milošević ranë dakord për një kornizë zbatimi të Rezolutës 1199, me mision verifikues të OSBE-së dhe vëzhgim ajror të NATO-s.
Më 24 tetor 1998 Këshilli i Sigurimit mbështeti marrëveshjet e 15 dhe 16 tetorit 1998 mes RFJ-së dhe NATO-s e OSBE-së për verifikimin e zbatimit të Rezolutës 1199.
Me Vendimin nr. 263 të 25 tetorit 1998, Këshilli i Përhershëm i OSBE-së autorizoi vendosjen e Misionit Verifikues (KVM), me deri në 2.000 verifikues të paarmatosur. William Walker u emërua shef i misionit; selia në Prishtinë u hap më 11 nëntor 1998.
Më 15 janar 1999, gjatë një operacioni të policisë serbe me mbështetje të blindave të Ushtrisë Jugosllave kundër pozicioneve të UÇK-së rreth Reçakut, u vranë 45 shqiptarë sipas misionit verifikues të OSBE-së; shumë prej tyre ishin burra të ndaluar në fshat dhe të qëlluar në një kodër jashtë tij.
Nga 6 deri më 23 shkurt 1999 Grupi i Kontaktit mblodhi delegacionet shqiptare dhe jugosllave/serbe në kështjellën e Rambouillet-së. Konferenca përfundoi me një draft «Marrëveshje e Përkohshme për Paqe dhe Vetëqeverisje në Kosovë».
Në raundin e dytë, në Paris më 15–19 mars 1999, delegacioni shqiptar i Kosovës nënshkroi më 18 mars draftin e Rambouillet-së; delegacioni i RFJ-së/Serbisë paraqiti versionin e vet pa kapitujt e zbatimit. Më 19 mars bashkëkryesuesit i pezulluan bisedimet.
Me urdhër të Kryesuesit të OSBE-së, Knut Vollebæk, misioni verifikues u tërhoq nga Kosova më 20 mars 1999 drejt Maqedonisë. HRW dhe OSBE regjistrojnë se sulmet ndaj fshatrave shqiptare u intensifikuan që atë ditë.
NATO filloi sulmet ajrore kundër RFJ-së më 24 mars 1999, pa autorizim të shprehur të Këshillit të Sigurimit, dhe i pezulloi më 10 qershor, pas 78 ditësh.
Natën e 24–25 marsit 1999, natën e parë të bombardimeve të NATO-s, persona me uniformë hynë në shtëpinë e avokatit të të drejtave të njeriut Bajram Kelmendi në Prishtinë dhe e morën atë bashkë me djemtë Kastriot e Kushtrim. Trupat e tyre u gjetën më 26 mars.
Nga fundi i marsit deri në fillim të qershorit 1999 qindra mijëra shqiptarë u dëbuan ose u detyruan të largoheshin nga Kosova drejt Shqipërisë, Maqedonisë dhe Malit të Zi, përmes vendkalimeve si Morina dhe Bllaca.
Më 25 mars 1999 forcat e VJ-së dhe të MPB-së sulmuan Bellacërkën; fshatarët që iknin përgjatë përroit u ndalën te ura hekurudhore, gratë dhe fëmijët u ndanë, dhe një grup i madh burrash u grabitën dhe u qëlluan në shtratin e përroit. ICTY konstatoi 59 të vrarë atë ditë.
Pas granatimeve dhe sulmit të përbashkët të VJ-së dhe MPB-së më 25 mars 1999, më 26 mars pjesëtarë të MPB-së ndanë burrat nga gratë dhe fëmijët, i futën në një ndërtesë të kompleksit Batusha, i qëlluan dhe i vunë zjarrin ndërtesës.
Krusha e Madhe u rrethua dhe u sulmua më 25 mars 1999 bashkë me Krushën e Vogël; shtëpitë u dogjën dhe u plaçkitën. Dëshmitarë të cituar nga HRW dhe OSBE përshkruajnë vrasje grupesh burrash gjatë ditëve pasuese.
Më 26 mars 1999, gjatë një aksioni policor në Suharekë, pjesëtarë të familjes së gjerë Berisha u qëlluan pranë shtëpive të tyre dhe brenda një piceri ku ishin strehuar, përfshirë me granata. Shumë trupa u zhvendosën më vonë në varrezën masive të Batajnicës.
Më 28 mars 1999, pasi mijëra të zhvendosur ishin mbledhur në një fushë në Izbicë, burrat u ndanë nga gratë dhe fëmijët, u ndanë në grupe dhe u qëlluan; në fushë u vranë edhe disa të moshuar. Fshatarët i varrosën dhe i filmuan të vdekurit.
Më 28 mars 1999 pjesëtarë të njësisë «Skorpionët», të vendosur me SAJ-in në Podujevë, qëlluan mbi 19 gra e fëmijë shqiptarë në oborrin e shtëpisë së Halim Gashit; 14 u vranë dhe pesë fëmijë mbijetuan me plagë të rënda. Po atë mëngjes u vranë aty pranë dy burra të moshuar.
Sipas aktgjykimit të formës së prerë të Dhomave të Specializuara, në prill 1999 të ndaluar u mbajtën arbitrarisht dhe u torturuan në kompleksin e njësisë BIA të UÇK-së në Zllash, dhe një i ndaluar u vra.
Natën e 1–2 prillit 1999, gjatë një operacioni policor në lagjen Qerim të Gjakovës, 20 persona, kryesisht gra dhe fëmijë, u qëlluan ose vdiqën kur shtëpia e Lulzim Vejsës u dogj; të tjerë banorë u vranë po atë natë.
Në operacionin e përbashkët të VJ-së dhe MPB-së në luginën e Carragojt më 27–28 prill 1999, fshatarët u dëbuan drejt Shqipërisë dhe burrat u ndanë nga kolonat e refugjatëve në pikat e kontrollit pranë Mejës dhe Korenicës dhe u vranë.
Sociologu dhe bashkëthemeluesi i LDK-së, Fehmi Agani, u përpoq të largohej nga Kosova me tren më 6 maj 1999; treni u kthye dhe policia i zbriti pasagjerët pranë Fushë Kosovës. Më vonë u gjet i vdekur.
Më 14 maj 1999 një forcë e armatosur serbe rrethoi Qyshkun, dogji shtëpi, grabiti banorët dhe ndau burrat nga gratë e fëmijët; grupe burrash u qëlluan brenda tri shtëpive, të cilave iu vu zjarri. Po atë ditë u sulmuan edhe Pavlani dhe Zahaqi.
Sipas aktgjykimit të formës së prerë të Dhomave të Specializuara, rreth 40 persona u mbajtën nga UÇK-ja në Fabrikën e Metaleve në Kukës, Shqipëri, nga rreth 17 maji deri më 5 qershor 1999, në kushte çnjerëzore; një i ndaluar vdiq.
NATO bombardoi burgun e Dubravës më 19 dhe 21 maj 1999, duke vrarë të burgosur dhe një zyrtar të burgut. Më 22 maj mbi të burgosurit e rreshtuar në oborr u qëllua me armë automatike dhe granata; më 23 maj u sulmuan ata që ishin fshehur. Numri i viktimave dhe atribuimi mbeten të kontestuara.
Më 24 maj 1999 gjyqtari i ICTY-së David Hunt konfirmoi aktakuzën kundër Slobodan Miloševićit, Milan Milutinovićit, Nikola Šainovićit, Dragoljub Ojdanićit dhe Vlajko Stojiljkovićit për krime kundër njerëzimit dhe shkelje të ligjeve të luftës në Kosovë; u bë publike më 27 maj.
Më 9 qershor 1999 NATO/KFOR dhe qeveritë e RFJ-së dhe Serbisë nënshkruan Marrëveshjen Ushtarako-Teknike, që përcaktonte tërheqjen e shkallëzuar dhe të verifikueshme të të gjitha forcave të RFJ-së nga Kosova brenda 11 ditëve.
Më 10 qershor 1999 Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s urdhëroi pezullimin e operacioneve ajrore pasi u verifikua fillimi i tërheqjes së forcave jugosllave. Po atë ditë Këshilli i Sigurimit miratoi Rezolutën 1244, që themeloi UNMIK-un dhe autorizoi KFOR-in.
Më 12 qershor 1999 elementet e para të forcës KFOR të udhëhequr nga NATO hynë në Kosovë, ndërsa Ushtria Jugosllave dhe forcat serbe të sigurisë tërhiqeshin sipas orarit të Marrëveshjes Ushtarako-Teknike.
Deri më 20 qershor 1999 u përfundua tërheqja e Ushtrisë Jugosllave dhe e forcave serbe të sigurisë nga Kosova.
Pas qershorit 1999 — periudha e pasluftës
UÇK-ja nënshkroi më 21 qershor 1999 zotimin e njëanshëm për çmilitarizim dhe transformim (teksti mban datën 20 qershor). Më 20 shtator 1999 UNMIK-u themeloi Trupat Mbrojtëse të Kosovës, dhe më 21 shtator NATO mirëpriti konfirmimin e KFOR-it se UÇK-ja e kishte përmbushur zotimin.
Më 23 korrik 1999, pas përfundimit të luftës, 14 fermerë serbë të Kosovës u vranë me armë zjarri teksa korrnin pranë fshatit Gracko e Vjetër. UNMIK-u dhe NATO e dënuan vrasjen; asnjë person nuk është dënuar.
Më 25 maj 2001 një grup pune i Ministrisë së Brendshme të Serbisë bëri publike se trupat e shqiptarëve të Kosovës ishin transportuar fshehurazi në Serbi më 1999 dhe ishin varrosur. Zhvarrimet në qendrën e SAJ-it në Batajnicë nisën më 2 qershor 2001 dhe vazhduan deri në dhjetor 2002.
Më 17–18 mars 2004 trazirat u përhapën në të gjithë Kosovën, me sulme ndaj komuniteteve serbe, rome dhe ashkalie, objekteve fetare ortodokse dhe pronës së UNMIK-ut e KFOR-it. Sipas OKB-së, vdiqën 19 persona dhe 954 u plagosën.
Më 17 shkurt 2008, në një mbledhje të jashtëzakonshme në Prishtinë, udhëheqësit e zgjedhur të Kosovës e shpallën Kosovën «shtet të pavarur dhe sovran». Më 22 korrik 2010 Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë dha mendimin se shpallja nuk shkelte të drejtën ndërkombëtare.
Më 3 gusht 2015 Kuvendi i Kosovës miratoi ndryshimin kushtetues dhe Ligjin nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, institucione gjyqësore të Kosovës me staf ndërkombëtar dhe seli në Hagë.
Më 16 shtator 2026 Paneli Gjykues II i Dhomave të Specializuara shpalli Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin fajtorë për krime lufte dhe të pafajshëm për krime kundër njerëzimit. Aktgjykimi nuk është i formës së prerë.
