Institucione, lëvizje dhe struktura
Organizatat
UÇK · KLA · UCK — Mesi i viteve 1990 – shtator 1999
Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK)
Organizata e armatosur e shqiptarëve të Kosovës që doli nga rrjetet ilegale të mërgimit dhe të vendit, të lidhura me Lëvizjen Popullore të Kosovës. Pas veprimeve të para të pretenduara publikisht në mesin e viteve 1990, uniformat e saj u shfaqën publikisht në Llaushë në nëntor 1997. Në vitin 1998 u shndërrua në forcë kryengritëse me mbështetje të gjerë, u organizua në zona operative dhe me një Shtab të Përgjithshëm, dhe mori pjesë në delegacionin e Rambouillet-së. Sipas zotimit të qershorit 1999, u çmilitarizua deri në shtator 1999.
LPK · LPRK · Lëvizja Popullore për Republikën e Kosovës — 1982 – vitet 1990
Lëvizja Popullore e Kosovës (LPK)
Lëvizje politike ilegale shqiptare, e themeluar në vitin 1982 si Lëvizja Popullore për Republikën e Kosovës (LPRK), pas bashkimit të grupeve të mërgimit që u goditën nga vrasja e Jusuf e Bardhosh Gërvallës dhe Kadri Zekës. Me qendra kryesisht në Zvicër dhe Gjermani, lëvizja ruajti rrjete brenda Kosovës. Në vitet 1990, e riemërtuar LPK, ajo luajti rol të rëndësishëm në krijimin, organizimin dhe financimin e UÇK-së, sipas studimeve akademike.
LDK · Demokratski savez Kosova — 1989 –
Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK)
Parti politike e themeluar në Prishtinë më 23 dhjetor 1989, me kryetar Ibrahim Rugovën. Gjatë viteve 1990 ishte forca dominuese politike e shqiptarëve të Kosovës dhe udhëhoqi strategjinë e rezistencës paqësore: bojkotin e institucioneve serbe, organizimin e institucioneve paralele në arsim e shëndetësi, zgjedhjet paralele të vitit 1992 dhe kërkimin e mbështetjes ndërkombëtare. Pas luftës mbeti një nga partitë kryesore të Kosovës.
FARK — 1998
Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës (FARK)
Formacion i armatosur i krijuar në vitin 1998 nën autoritetin e qeverisë së Republikës së Kosovës në mërgim. Marrëdhëniet me UÇK-në ishin të tensionuara për shkak të rivalitetit politik dhe mosmarrëveshjeve për komandën; gjatë vitit 1998 njësitë e FARK-ut u përfshinë gradualisht në strukturat e UÇK-së. Vrasja e komandantit të FARK-ut Ahmet Krasniqi në Tiranë në shtator 1998 mbetet çështje e kontestuar dhe e pazbardhur në burimet e konsultuara.
Qeveria Bukoshi · Bukoshi government — 1991 – 1999
Qeveria e Republikës së Kosovës në mërgim
Qeveria e shpallur nga përfaqësuesit shqiptarë të Kosovës pas deklaratave të pavarësisë së viteve 1990–1991, e udhëhequr nga kryeministri Bujar Bukoshi dhe me seli në Gjermani. Ajo mblidhte kontribute nga diaspora për të financuar institucionet paralele, sidomos arsimin dhe shëndetësinë, dhe në vitin 1998 mbështeti krijimin e FARK-ut. Nuk u njoh ndërkombëtarisht, përveç njohjes nga Shqipëria të Republikës së Kosovës në vitin 1991.
Nëna Tereze · Mother Teresa Society — 1990 –
Shoqata Humanitare Bamirëse «Nëna Tereze»
Organizatë humanitare shqiptare e themeluar në Kosovë në vitin 1990. Gjatë viteve 1990, kur shumë shqiptarë u larguan nga institucionet shëndetësore publike, ajo ngriti një rrjet ambulancash dhe shpërndarjeje ndihmash që u bë shtyllë e sistemit paralel shëndetësor. Gjatë luftës dhe zhvendosjes së vitit 1999 u përfshi në ndihmën për të zhvendosurit.
KMDLNj · CDHRF · Savet za odbranu ljudskih prava i sloboda — 1989 –
Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut (KMDLNj)
Organizatë joqeveritare e themeluar në Prishtinë në fund të vitit 1989. Gjatë viteve 1990 dokumentoi arrestimet, keqtrajtimet, pushimet nga puna dhe vrasjet që prekën shqiptarët e Kosovës, dhe raportet e saj u përdorën nga organizata ndërkombëtare. Si organizatë e komunitetit të prekur, dokumentimi i saj është burim i çmuar, por duhet krahasuar me burime të pavarura për shifrat dhe detajet.
UPSUP — Vitet 1990
Unioni i Pavarur i Studentëve të Universitetit të Prishtinës (UPSUP)
Organizatë studentore që përfaqësonte studentët e universitetit paralel shqiptar në Prishtinë. Më 1 tetor 1997 organizoi protesta paqësore masive që kërkonin kthimin e studentëve shqiptarë në objektet universitare, sipas marrëveshjes së arsimit të vitit 1996 që nuk ishte zbatuar. Protestat u shpërndanë nga policia serbe dhe shënuan një formë më aktive të rezistencës qytetare.
MUP · Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srbije · PJP
Ministria e Punëve të Brendshme e Serbisë (MUP)
Ministria që kontrollonte policinë dhe sigurimin shtetëror të Serbisë. Njësitë e saj, përfshirë policinë e rregullt dhe njësitë speciale të policisë, u vendosën gjerësisht në Kosovë gjatë viteve 1990 dhe në luftën e viteve 1998–1999. Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë i shpalli fajtorë me vendime të formës së prerë zyrtarë të lartë të kësaj ministrie për krime të kryera nga forcat nën kontrollin e tyre në vitin 1999. Përgjegjësia penale mbetet individuale.
VJ · Vojska Jugoslavije · Korpusi i Prishtinës — 1992 – 2003
Ushtria e Jugosllavisë (VJ)
Forcat e armatosura të Republikës Federale të Jugosllavisë. Njësitë e saj, veçanërisht ato të Korpusit të Prishtinës, morën pjesë në operacionet në Kosovë në vitet 1998–1999. ICTY-ja shpalli fajtorë me vendime të formës së prerë disa komandantë të lartë të VJ-së për krime të kryera në Kosovë në vitin 1999, në çështjen Šainović dhe të tjerët. Vendimet u atribuojnë përgjegjësi personave të dënuar, jo të gjithë pjesëtarëve të ushtrisë.
Škorpioni · Scorpions
Njësia «Skorpionët»
Njësi paraushtarake serbe, e njohur për veprimtarinë e saj në luftërat e ish-Jugosllavisë. Anëtarë të njësisë u dënuan nga gjykata në Beograd për vrasjet e civilëve shqiptarë në Podujevë më 28 mars 1999. Hollësitë e çështjeve gjyqësore paraqiten vetëm pasi të verifikohen kundrejt dokumenteve zyrtare.
KVM · OSCE KVM · Kosovo Verification Mission — Tetor 1998 – mars 1999
Misioni Verifikues i OSBE-së në Kosovë (KVM)
Mision i paarmatosur i OSBE-së, i themeluar në tetor 1998 pas marrëveshjes Holbrooke–Milošević, për të verifikuar respektimin e armëpushimit dhe të kërkesave të Këshillit të Sigurimit të OKB-së. I drejtuar nga diplomati amerikan William Walker, misioni u tërhoq nga Kosova më 20 mars 1999, pak para fushatës ajrore të NATO-s. Dokumentimi i divizionit të tij të të drejtave të njeriut u përmblodh në raportin «As Seen, As Told».
KFOR — 1999 –
Forca e Kosovës (KFOR)
Forcë shumëkombëshe e udhëhequr nga NATO, e cila hyri në Kosovë më 12 qershor 1999 në bazë të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit dhe të Marrëveshjes Ushtarako-Teknike të Kumanovës. Detyrat e saj fillestare përfshinin garantimin e tërheqjes së forcave serbe e jugosllave, çmilitarizimin e UÇK-së dhe krijimin e një mjedisi të sigurt. Misioni vazhdon edhe pas pavarësisë së Kosovës.
UNMIK — 1999 –
Misioni i Administratës së Përkohshme të Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK)
Mision i OKB-së i krijuar me Rezolutën 1244 në qershor 1999 për të administruar përkohësisht Kosovën dhe për të ndërtuar institucione të vetëqeverisjes. Ai nxori rregullore me fuqi ligjore, përfshirë atë që krijoi Trupat Mbrojtëse të Kosovës. Pas miratimit të kushtetutës së Kosovës në vitin 2008, roli i tij u zvogëlua ndjeshëm.
NATO · OTAN — 1949 –
Organizata e Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO)
Aleancë ushtarake ndërqeveritare. Nga 24 marsi deri më 10 qershor 1999 zhvilloi fushatën ajrore «Operation Allied Force» kundër Republikës Federale të Jugosllavisë, pa autorizim të posaçëm të Këshillit të Sigurimit, me argumentin e parandalimit të një katastrofe humanitare në Kosovë. Ligjshmëria dhe dëmet civile të fushatës mbeten objekt debati juridik dhe akademik. Pas luftës udhëhoqi KFOR-in.
Contact Group · Kontakt grupa — 1994 –
Grupi i Kontaktit
Format joformal diplomatik i fuqive të mëdha — Shtetet e Bashkuara, Rusia, Mbretëria e Bashkuar, Franca, Gjermania dhe Italia — që koordinonte politikat ndaj ish-Jugosllavisë. Në vitet 1998–1999 formuloi kërkesat ndaj palëve në Kosovë dhe thirri bisedimet e Rambouillet-së në shkurt 1999. Mosmarrëveshjet mes anëtarëve, sidomos me Rusinë, kufizuan veprimin e përbashkët në Këshillin e Sigurimit.
ICTY · Tribunali i Hagës · MKSJ — 1993 – 2017
Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY)
Tribunal ndërkombëtar i themeluar nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së në vitin 1993, me juridiksion mbi shkeljet e rënda të së drejtës ndërkombëtare humanitare të kryera në territorin e ish-Jugosllavisë që nga viti 1991. Për Kosovën gjykoi, ndër të tjera, udhëheqës politikë e ushtarakë serbë e jugosllavë dhe disa ish-pjesëtarë të UÇK-së. Tribunali e mbylli punën në fund të vitit 2017; funksionet e mbetura i kaloi Mekanizmit Ndërkombëtar Mbetës (IRMCT).
DhSK · KSC · SPO — 2015 –
Dhomat e Specializuara të Kosovës dhe Zyra e Prokurorit të Specializuar
Gjykatë e krijuar me ligj të Kuvendit të Kosovës në vitin 2015, pas ndryshimit kushtetues, me seli në Hagë dhe me gjyqtarë e prokurorë ndërkombëtarë. Është pjesë e sistemit gjyqësor të Kosovës dhe ka juridiksion mbi krime të caktuara të kryera nga 1 janari 1998 deri më 31 dhjetor 2000, që lidhen me pohimet e një raporti të Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës të vitit 2011. Çdo çështje ka të bëjë me akuza ndaj individëve.
HLC · Fond za humanitarno pravo · FHP — 1992 –
Fondi për të Drejtën Humanitare (HLC)
Organizatë e të drejtave të njeriut e themeluar në Beograd në vitin 1992, me zyrë edhe në Prishtinë (sot organizatë e veçantë: Fondi për të Drejtën Humanitare Kosovë). Ka dokumentuar krimet e luftërave në ish-Jugosllavi, ka monitoruar gjykimet për krime lufte dhe ka udhëhequr projektin Kosovo Memory Book, që regjistron me emër personat e vrarë dhe të zhdukur në lidhje me luftën në Kosovë.
TMK · KPC · Kosovo Protection Corps — 1999 – 2009
Trupat Mbrojtëse të Kosovës (TMK)
Organizatë civile për emergjenca, e krijuar me Rregulloren e UNMIK-ut 1999/8 në shtator 1999, pas çmilitarizimit të UÇK-së. Shumë ish-pjesëtarë të UÇK-së u bënë pjesë e saj. Mandati i saj ishte reagimi ndaj fatkeqësive, kërkim-shpëtimi dhe rindërtimi, jo mbrojtja ushtarake. U shpërbë në vitin 2009, kur u krijua Forca e Sigurisë së Kosovës.