Emrat nuk janë numra.

Kosovo Memory Book

Kosovo Memory Book është projekt i Fondit për të Drejtën Humanitare që synon të regjistrojë me emër çdo person të vrarë ose të zhdukur në lidhje me luftën në Kosovë, pavarësisht përkatësisë etnike apo statusit si civil ose pjesëtar i një force të armatosur. Për secilin person, projekti mbledh dhe krahason të dhëna nga burime të shumta — dëshmi familjesh, dokumente, raporte dhe të dhëna institucionale — për të shmangur dyfishimet dhe gabimet e identifikimit.[1]

Sipas raportit të publikuar nga HLC në shkurt 2015, baza e të dhënave regjistronte 13.535 persona të vrarë ose të zhdukur në periudhën nga 1 janari 1998 deri më 31 dhjetor 2000. Shifra përfshin civilë dhe pjesëtarë të forcave të armatosura të të gjitha palëve dhe mbulon një periudhë më të gjatë se lufta 1998–1999. Faqet e mëvonshme të HLC-së japin shifra të përditësuara, prandaj çdo shifër duhet cituar me vitin e saj. Human Rights Data Analysis Group e vlerësoi publikisht metodologjinë dhe plotësinë e bazës.[1][2]

Ky arkiv nuk e kopjon bazën e të dhënave të Kosovo Memory Book. Ai e citon, shpjegon mënyrën si është ndërtuar dhe e lidh lexuesin me të; çdo import i ardhshëm regjistrash do të bëhej vetëm me marrëveshje licence dhe me atribuim të saktë.

Të zhdukurit

Më shumë se dy dekada pas luftës, fati i më shumë se një mijë e pesëqind personave të zhdukur në lidhje me konfliktin mbetet i pasqaruar, sipas të dhënave të publikuara nga institucionet e Kosovës dhe nga Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq. Për familjet e tyre, pyetja nuk është historike, por e përditshme: ku ndodhen eshtrat dhe çfarë ndodhi. Numrat ndryshojnë ndërsa identifikohen mbetje mortore, prandaj duhen cituar gjithmonë me burimin dhe datën.

Kërkimi i të zhdukurve lidhet drejtpërdrejt me drejtësinë. Zbulimi pas luftës i varrezave masive në Serbi, përfshirë Batajnicën pranë Beogradit, tregoi se trupat e shumë viktimave shqiptare ishin zhvendosur dhe fshehur. Në çështjen Gjorgjeviq, ICTY konstatoi përfshirjen e strukturave policore në fshehjen e trupave. Njëkohësisht, edhe familje serbe, rome dhe të komuniteteve të tjera vazhdojnë të kërkojnë të afërmit e tyre të zhdukur gjatë dhe pas luftës.[3]

Pse nuk publikojmë lista viktimash

Një listë emrash duket si dokument i plotë, por pa metodologji, pa burime dhe pa pëlqim ajo mund të përmbajë dyfishime, gabime identifikimi apo emra personash që janë gjallë. Gabimet e tilla u shkaktojnë dhimbje familjeve dhe u japin argumente atyre që duan t'i mohojnë krimet.

Prandaj ky arkiv nuk publikon lista të gjata emrash për t'u dukur i plotë. Profilet përkujtimore shtohen një nga një, mbi burime të identifikuara dhe, kur është e mundur, me pëlqimin e familjes. Skema e të dhënave për importe të verifikuara ekziston, por përdoret vetëm kur ka licencë, atribuim dhe kontroll redaksional.

Memorialet

Në shumë vende të Kosovës, kujtesa e luftës është bërë pjesë e hapësirës publike: në Kompleksin Memorial në Prekaz, ku në mars 1998 u vranë Adem Jashari dhe shumë anëtarë të familjes së tij; në Reçak; dhe në Krushë të Madhe, ku përkujtohen viktimat e vrasjeve të marsit 1999. Lapidarët dhe memorialet familjare në fshatra janë po aq të rëndësishëm, edhe kur nuk shfaqen në hartat zyrtare.

Në Prishtinë, memoriali «Heroinat», i përuruar në vitin 2015, u kushtohet grave në luftë, përfshirë të mbijetuarat e dhunës seksuale. Arkivi po ndërton regjistra për memorialet me vendndodhje, datë përurimi, autor dhe burim; ato shfaqen në hartë nën shtresën «Memorialet» vetëm pasi të dhënat të jenë verifikuar.

Kujtesa pa barazi të rreme

Ky arkiv i kujton të gjitha viktimat civile të luftës dhe të pasluftës, pavarësisht përkatësisë etnike. Një civil shqiptar i vrarë gjatë dëbimeve të vitit 1999, një fermer serb i vrarë në Gracko pas luftës dhe një familje rome e dëbuar nga shtëpia kanë të gjithë emër dhe të drejtë për t'u kujtuar.

Të kujtosh të gjithë nuk do të thotë t'i barazosh përgjegjësitë. Shkalla, organizimi dhe përgjegjësia e krimeve përcaktohen nga provat dhe, kur ka, nga vendimet gjyqësore — jo nga nevoja për ekuilibër simbolik. Kujtesa e përbashkët nuk kërkon që historitë të shkrihen në një rrëfim të vetëm; ajo kërkon që asnjë emër të mos përdoret kundër një populli tjetër.