Metodologjia

Burimet

Çdo pohim domethënës lidhet me një ose më shumë burime të identifikuara. Për secilin burim regjistrojmë llojin, autorin ose institucionin, datën, gjuhën, mënyrën e qasjes dhe funksionin që ka si provë.

Asnjë burim nuk trajtohet si i saktë vetëm për shkak të prejardhjes së tij. Një raport qeveritar, një studim akademik, kujtimet e një pjesëmarrësi apo një vendim gjyqësor kanë vlera dhe kufizime të ndryshme. Për këtë arsye, çdo regjistër burimi ka shënim për perspektivën dhe kufizimet e tij, dhe dallon dokumentin primar nga analiza e mëvonshme. Kur një burim nuk mund të shihet drejtpërdrejt, krijojmë vetëm regjistër bibliografik dhe e shënojmë për verifikim redaksional.

Arkivi nuk riprodhon libra të plotë, artikuj me pagesë apo raporte të mbrojtura nga e drejta e autorit. Lidhim te botuesi origjinal, përdorim citate të shkurtra vetëm kur janë të nevojshme dhe parapëlqejmë parafrazimin me citim të saktë. Burimet e hostuara në arkiv shënohen veçmas dhe publikohen vetëm me leje.

Provat kundërthënëse

Kur burime serioze nuk pajtohen, nuk zgjedhim në heshtje versionin më të përshtatshëm. Pozicionet paraqiten krah për krah, me burimet dhe arsyet e tyre, dhe pohimi shënohet «E kontestuar».

Dallojmë mosmarrëveshjen për faktet — një datë, një shifër, identitetin e autorëve — nga mosmarrëveshja për interpretimin, si shkaqet apo rëndësia e një ngjarjeje. Në rastin e parë kërkojmë burime shtesë dhe tregojmë çfarë do ta zgjidhte pyetjen; në të dytin paraqesim argumentet dhe nuk e shndërrojmë debatin në përfundim të rremë. Një ngjarje mund të ketë njëkohësisht elemente të vërtetuara gjyqësisht dhe elemente që mbeten të kontestuara; ato ndahen qartë në tekst.

Dëshmitë

Dëshmitë personale janë burime të çmueshme të përvojës së jetuar. I publikojmë vetëm me pëlqim të dokumentuar, i shënojmë si «Dëshmi personale» dhe detajet faktike i krahasojmë me burime të tjera.

Kujtesa ndryshon me kohën dhe ndikohet nga trauma, nga rrëfimet e mëvonshme dhe nga konteksti politik. Kjo nuk e zhvlerëson dëshminë, por kërkon kujdes: nuk e përdorim një dëshmi të vetme si provë të vetme për një pohim të diskutueshëm dhe nuk e ndryshojmë rrëfimin e dëshmitarit për ta përshtatur me një version tjetër. Kur rrëfimet dallojnë, e themi hapur.

Nuk krijojmë citate në vetën e parë. Kur nuk kemi transkript të verifikuar, japim përmbledhje redaksionale dhe e shënojmë si të tillë. Për dëshmitarët e gjallë, emrat, vendbanimet dhe detajet identifikuese publikohen vetëm sipas nivelit të lejes që kanë dhënë.

Vendimet gjyqësore

Vendimet gjyqësore paraqiten me statusin e tyre të saktë procedural. Aktakuza nuk është provë fajësie, dhe aktgjykimi i shkallës së parë nuk është i formës së prerë kur ankesa është e mundur ose në shqyrtim.

Etiketa «E vërtetuar gjyqësisht» përdoret vetëm për konstatime që përmbahen në një aktgjykim të formës së prerë, dhe vetëm për atë që gjykata ka konstatuar realisht. Një aktgjykim mund të konstatojë, për shembull, se një krim ndodhi në një vend e datë të caktuar pa u shprehur për ngjarje të tjera. Statusi i çdo çështjeje verifikohet në faqen zyrtare të gjykatës, dhe data e verifikimit të fundit shfaqet pranë çështjes.

Përgjegjësia penale është individuale. Një dënim për veprat e disa pjesëtarëve të një strukture nuk është dënim për një popull, për një luftë apo për çdo pjesëtar të një organizate. Po ashtu, lirimi nga akuzat nuk do të thotë domosdoshmërisht se krimi nuk ka ndodhur, por se fajësia e të akuzuarit nuk u provua.

Interpretimi historik

Interpretimi historik është lexim i argumentuar i burimeve, jo fakt i vetëm. E shënojmë qartë, e lidhim me studiuesit që e mbrojnë dhe, kur ka lexime të tjera serioze, i paraqesim krah për krah.

Pyetje si pse strategjia e rezistencës paqësore nuk solli zgjidhje politike, cila ishte pesha e UÇK-së dhe e NATO-s në përfundimin e luftës, apo si duhet kuptuar Rambouillet-ja, nuk kanë një përgjigje të vetme të pranuar nga të gjithë. Ky arkiv ka pozicion redaksional të deklaruar — njeh rëndësinë e rezistencës shqiptare — por pozicioni nuk zëvendëson provat dhe nuk i fsheh argumentet kundër.

Korrigjimet

Gabimet korrigjohen hapur. Çdo korrigjim domethënës shënohet në faqen përkatëse me datën, me atë që ndryshoi dhe me arsyen; tekstet nuk ndryshohen në heshtje pas publikimit.

Kushdo mund të raportojë një pasaktësi përmes faqes së kontributeve, duke treguar faqen, problemin dhe burimin që e mbështet korrigjimin. Redaksia e shqyrton raportin kundrejt burimeve, konsultohet me një rishikues të dytë për çështje të ndjeshme dhe vendos për ndryshimin. Korrigjimet e vogla gjuhësore bëhen pa shënim të veçantë; korrigjimet e fakteve, të shifrave, të statusit gjyqësor apo të atribuimit shënohen gjithmonë.

Përkthimi

Shqipja është gjuha parësore e arkivit. Përkthimet në anglisht janë redaksionale, jo fjalë për fjalë, dhe rishikohen nga një person i dytë para publikimit.

Kur përkthimi anglisht mungon, faqja shfaq tekstin shqip me shënimin «English translation in progress.» dhe nuk e zëvendëson me përkthim automatik. Termat juridikë përkthehen sipas terminologjisë zyrtare të gjykatave përkatëse, dhe emrat e institucioneve jepen në formën e tyre zyrtare. Emrat e vendeve ruajnë formën e preferuar shqipe, me emrat alternativë të regjistruar për kërkim.

Të drejtat e imazheve

Çdo imazh ka autor ose institucion, datë dhe vend kur dihen, burim, licencë, status leje dhe tekst alternativ. Imazhet pa leje të verifikuar nuk publikohen; në vend të tyre përdoren vendmbajtëse të shënuara qartë.

Nuk shkarkojmë imazhe të rastësishme nga motorët e kërkimit dhe nuk përdorim imazhe të gjeneruara me inteligjencë artificiale si dëshmi historike. Kur identifikimi i një fotografie — vendi, data apo personat — nuk është i sigurt, kjo shkruhet pranë saj. Materialet grafike publikohen vetëm me paralajmërim, me të drejta publikimi të dokumentuara dhe me arsyetim redaksional të shkruar, dhe shfaqen vetëm pas një veprimi të qëllimshëm të lexuesit.

Pasiguria: datat, vendet dhe shifrat

Pasiguria nuk fshihet pas fjalëve të sigurta. Datat e përafërta, koordinatat e përafërta dhe shifrat që ndryshojnë sipas burimit shënohen si të tilla, me burimin dhe përkufizimin përkatës.

Në hartë, çdo vendndodhje ka shkallë saktësie: e saktë, e përafërt ose në nivel komune. Nuk vizatojmë kufij apo zona pa të dhëna kartografike të verifikuara, dhe linjat e refugjatëve paraqiten si skematike. Për datat, dallojmë ditën e njohur nga muaji ose viti i njohur; një ngjarje që zgjati disa ditë shënohet me fillimin dhe mbarimin e saj.

Etiketat e provës

Arkivi përdor pesë etiketa: «E vërtetuar gjyqësisht», «E dokumentuar», «Dëshmi personale», «E kontestuar» dhe «Interpretim historik». Secila ka formë dhe tekst të veçantë, që të mos dallohet vetëm me ngjyrë.

Etiketa i vendoset pohimit, jo temës. E njëjta ngjarje mund të ketë pohime «E dokumentuar», si data dhe vendi; pohime «E vërtetuar gjyqësisht», si përgjegjësia e një personi të dënuar me vendim të formës së prerë; dhe pohime «E kontestuar», si numri i saktë i viktimave. Paneli «Si e dimë këtë?» tregon për secilin pohim burimet, statusin dhe datën e rishikimit të fundit.

Gjuha dhe atribuimi i përgjegjësisë

Nuk përdorim akuza kolektive ndaj serbëve, shqiptarëve, romëve, boshnjakëve apo ndonjë grupi tjetër. Kur përshkruajmë krime, emërtojmë institucionin, njësinë, autoritetin ose personin përgjegjës aq saktë sa e lejojnë burimet.

Formulime si «forcat policore serbe», «njësi të Ushtrisë Jugosllave», «struktura të sigurimit shtetëror», «pjesëtarë të UÇK-së të akuzuar në një çështje konkrete» apo «persona të armatosur të paidentifikuar» janë më të sakta se emërtimet etnike. Kur burimi nuk e identifikon autorin, nuk e plotësojmë boshllëkun me hamendje. Përgjegjësia individuale, përgjegjësia institucionale, interpretimi historik dhe identiteti kolektiv mbeten gjithmonë koncepte të ndara.

Emrat e vendeve

Emri i preferuar shqip shfaqet i pari. Emrat alternativë — serbisht, historikë ose transliterime të tjera — ruhen në regjistrin e vendit dhe përdoren në kërkim, që lexuesi të gjejë edhe burimet e shkruara në gjuhë të tjera.

Për shembull, Reçaku shfaqet në burime edhe si Račak, Gjakova si Đakovica, Peja si Peć dhe Drenasi si Glogovac. Dokumentet gjyqësore ndërkombëtare përdorin shpesh format serbe; kur citojmë një dokument, ruajmë emërtimin e tij në titull dhe në citat, ndërsa në tekstin redaksional përdorim formën shqipe.

Shifrat dhe viktimat

Nuk shpikim shifra, nuk i rrumbullakojmë për efekt dhe nuk zgjedhim shifrën më dramatike. Kur shifrat ndryshojnë, paraqesim intervalin, përkufizimin, periudhën kohore dhe burimin e secilës.

Numri i të vrarëve, i të zhdukurve apo i të dëbuarve varet nga përkufizimi — civilë apo luftëtarë, të vrarë apo të zhdukur —, nga periudha që mbulohet dhe nga data e numërimit. Për këtë arsye shifrat citohen gjithmonë me këto elemente, dhe kur një burim përditëson shifrat e veta, e shënojmë vitin e secilës. Arkivi nuk riprodhon baza të dhënash viktimash pa licencë dhe pa verifikim; ai lidh me projektet që i kanë dokumentuar emrat me metodologji publike.

Materialet e ndjeshme

Lufta, vdekja, dhuna seksuale dhe zhdukjet janë tema që prekin familje të gjalla. Përmbajtja e rëndë ka paralajmërim, asnjë media nuk niset automatikisht dhe materialet grafike shfaqen vetëm pas një veprimi të qëllimshëm.

Nuk publikojmë adresa private, numra telefoni, të dhëna mjekësore apo detaje që identifikojnë të mbijetuar të dhunës seksuale, fëmijë ose dëshmitarë të mbrojtur pa autorizim të qartë. Hapësira përkujtimore ndahet nga faqet analitike, dhe gjuha që përdorim synon dinjitetin e njerëzve, jo efektin.

Procesi i rishikimit

Çdo tekst kalon nëpër katër faza: draft redaksional, verifikim kundrejt burimeve, rishikim nga një person i dytë dhe publikim me datën e rishikimit të fundit.

Përmbajtja fillestare e këtij versioni është hartuar mbi burimet e cituara, por shumë materiale janë ende në pritje të verifikimit të plotë redaksional; kjo shënohet qartë në çdo faqe. Çështjet gjyqësore rishikohen sa herë ndryshon statusi procedural, dhe të gjitha faqet rishikohen periodikisht. Lista kontrolluese më poshtë plotësohet para publikimit të çdo artikulli.

Wikipedia dhe rrjetet sociale

Wikipedia mund të përdoret privatisht nga redaktorët vetëm si mjet për të gjetur burime; ajo nuk shfaqet kurrë si burim dhe nuk citohet si provë.

Postimet në rrjetet sociale nuk përdoren si provë për pohime historike. Ato mund të jenë objekt studimi — për shembull, për mënyrën si kujtohet sot një ngjarje — por kurrë burim për faktet e saj. Kur një pohim qarkullon gjerësisht në internet pa burim të verifikueshëm, nuk e përsërisim.