E ligjshme apo e legjitime? Debati mbi ndërhyrjen e NATO-s në vitin 1999

Më 24 mars 1999 NATO nisi fushatën ajrore kundër Republikës Federale të Jugosllavisë. Për shumicën e shqiptarëve të Kosovës, ndërhyrja u përjetua si shpëtim në kulmin e dëbimeve dhe të vrasjeve. Për juristët e së drejtës ndërkombëtare, ajo hapi një nga debatet më të rëndësishme të fundit të shekullit XX: a mund të përdoret forca pa autorizim të Këshillit të Sigurimit për të ndalur krime masive? Ky artikull paraqet argumentet kryesore, pa i shkrirë ato në një përgjigje të vetme.

Karta e OKB-së dhe mungesa e autorizimit

Karta e OKB-së ndalon përdorimin e forcës kundër integritetit territorial të një shteti, me dy përjashtime kryesore: vetëmbrojtjen dhe veprimin e autorizuar nga Këshilli i Sigurimit. Rezolutat e vitit 1998 për Kosovën — 1160, 1199 dhe 1203 — kërkuan ndalimin e dhunës dhe bashkëpunimin me misionet ndërkombëtare, por asnjëra nuk autorizoi shprehimisht përdorimin e forcës [1] [2] [3].

Rusia dhe Kina kundërshtonin ndërhyrjen ushtarake dhe mund ta bllokonin çdo rezolutë të tillë me veto. NATO vendosi të veprojë pa të. Pas fillimit të bombardimeve, një projekt-rezolutë që kërkonte ndalimin e tyre nuk u miratua në Këshillin e Sigurimit [4].

Argumenti humanitar

Qeveritë e NATO-s e justifikuan fushatën me nevojën për të parandaluar një katastrofë humanitare, me mosrespektimin nga Beogradi të kërkesave të Këshillit të Sigurimit dhe me dështimin e negociatave në Rambouillet [5] [6]. Mbështetësit e këtij argumenti theksonin se gjatë vitit 1998 qindra mijëra njerëz ishin zhvendosur dhe se Reçaku kishte treguar çfarë mund të ndodhte.

Kundërshtarët argumentonin se «ndërhyrja humanitare» nuk ishte bazë juridike e pranuar, se mund të keqpërdorej nga shtetet e fuqishme dhe se bombardimet u shoqëruan me përshkallëzim të dhunës në terren. Ky argument i fundit kërkon saktësi: dokumentimi i të drejtave të njeriut tregon se dëbimet masive dhe vrasjet u kryen nga forcat serbe e jugosllave, dhe ICTY-ja ua atribuoi përgjegjësinë penale personave të dënuar në çështjen Šainović dhe të tjerët [7] [8].

Komisioni i pavarur: e paligjshme, por e legjitime

Komisioni i Pavarur Ndërkombëtar për Kosovën, i cili botoi The Kosovo Report në vitin 2000, propozoi një formulë që u bë e njohur gjerësisht: ndërhyrja ishte e paligjshme, sepse nuk kishte miratimin e Këshillit të Sigurimit, por e legjitime, sepse synonte t'u jepte fund shkeljeve të rënda dhe sistematike të të drejtave të njeriut pasi rrugët diplomatike ishin shteruar [9].

Formula nuk e mbylli debatin. Disa juristë argumentuan se po lindte një normë e re zakonore që lejonte ndërhyrjen në raste ekstreme; të tjerë paralajmëruan se dallimi mes ligjshmërisë dhe legjitimitetit dobëson rendin juridik ndërkombëtar. Në vitet pas Kosovës, ky diskutim ndikoi në zhvillimin e idesë së «përgjegjësisë për të mbrojtur».

Dëmet civile dhe proporcionaliteti

Legjitimiteti i një ndërhyrjeje nuk shqyrtohet vetëm sipas qëllimit, por edhe sipas mënyrës si zhvillohet. Human Rights Watch dokumentoi incidente në të cilat bombardimet e NATO-s vranë civilë dhe arriti në përfundimin se në 90 incidente të veçanta u vranë nga 489 deri në 528 civilë [10]. Mes incidenteve të diskutuara ishin goditjet e 14 prillit 1999 ndaj kolonave të të zhvendosurve në rrugën Gjakovë–Deçan, ku sipas raportit u vranë 73 civilë, dhe goditjet ndaj objekteve civile në qytete të Serbisë.

Viktimat civile të bombardimeve janë pjesë e historisë së luftës dhe nuk duhen fshehur për të mbrojtur rrëfimin e çlirimit. Po ashtu, ato nuk duhen përdorur për të relativizuar krimet e dokumentuara kundër popullsisë shqiptare. Të dyja mund dhe duhet të vlerësohen mbi prova.

Shqyrtimi i Prokurorisë së ICTY-së

ICTY-ja kishte juridiksion mbi krimet e kryera në territorin e ish-Jugosllavisë, përfshirë ato që mund të ishin kryer nga forcat e NATO-s. Prokurorja ngriti një komitet për të shqyrtuar fushatën ajrore. Në raportin përfundimtar të vitit 2000, komiteti rekomandoi që të mos hapej hetim, duke vlerësuar se e drejta ose provat nuk mjaftonin për ta justifikuar atë në incidentet e shqyrtuara [11].

Organizata të të drejtave të njeriut e kritikuan këtë rekomandim dhe arsyetimin e tij për disa incidente. Juristët e shohin raportin si precedent të rëndësishëm, qoftë si shembull të shqyrtimit të pavarur, qoftë si shembull të kufijve të drejtësisë ndërkombëtare ndaj aktorëve të fuqishëm.

Çfarë e mbylli luftën?

Pyetja pse Beogradi pranoi kushtet në fillim të qershorit 1999 ka marrë përgjigje të ndryshme. Disa studiues theksojnë efektin kumulativ të bombardimeve mbi infrastrukturën dhe ekonominë; të tjerë, izolimin diplomatik pas ndryshimit të qëndrimit të Rusisë dhe misionit të përbashkët të ndërmjetësimit; të tjerë, kërcënimin gjithnjë e më të besueshëm të një operacioni tokësor [6].

Një debat i veçantë ka të bëjë me rolin e UÇK-së. Sipas disa analizave, luftimet në kufi me Shqipërinë, si në Koshare dhe në Pashtrik, i detyruan forcat jugosllave të përqendroheshin dhe të bëheshin më të dukshme nga ajri; studiues të tjerë e shohin rolin ushtarak të UÇK-së në këtë fazë si dytësor ndaj presionit të NATO-s [12] [6]. Arkivi i paraqet këto interpretime krah për krah.

Rezoluta 1244: legjitimim i mëvonshëm?

Pas Marrëveshjes Ushtarako-Teknike të 9 qershorit, Këshilli i Sigurimit miratoi më 10 qershor 1999 Rezolutën 1244, e cila autorizoi praninë ndërkombëtare civile dhe të sigurisë në Kosovë [13] [14]. Disa autorë e kanë lexuar këtë si pranim politik të rezultatit të ndërhyrjes; të tjerë theksojnë se rezoluta nuk e bëri retroaktivisht të ligjshme fushatën ajrore.

Për historinë e Kosovës, rëndësia e Rezolutës 1244 është e dyfishtë: ajo i dha fund luftës dhe krijoi kuadrin e administrimit ndërkombëtar, por e la të hapur statusin përfundimtar — pyetje që do të përcaktonte dekadën pasardhëse.