Paslufta: drejtësia, të zhdukurit dhe kujtesa

Kthimi dhe administrimi ndërkombëtar

Në verën e vitit 1999, shumica e refugjatëve shqiptarë u kthyen brenda pak javësh, shpesh në shtëpi të djegura ose të shkatërruara. Sipas Rezolutës 1244, Kosova u vu nën administrimin e Misionit të Administratës së Përkohshme të Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK), ndërsa siguria iu besua KFOR-it. Kosova mbeti formalisht pjesë e Republikës Federale të Jugosllavisë, por institucionet e Beogradit nuk kishin më kontroll mbi pjesën më të madhe të territorit.[1][2]

Strukturat paralele shqiptare dhe ato të dala nga UÇK-ja u përfshinë gradualisht në institucionet e reja nën mbikëqyrje ndërkombëtare. Në veri, sidomos në Mitrovicë, lumi Ibër u bë vijë ndarjeje midis zonave me shumicë shqiptare dhe atyre me shumicë serbe — ndarje që mbeti burim tensioni për vite me radhë.[2][3]

Dhuna pas qershorit 1999

Pas tërheqjes së forcave serbe e jugosllave, serbë, romë, ashkali, egjiptianë, boshnjakë dhe shqiptarë të perceptuar si bashkëpunëtorë u bënë shënjestër e vrasjeve, rrëmbimeve, dëbimeve dhe djegieve të shtëpive. Vëllimi i dytë i raportit të OSBE-së, për periudhën qershor–tetor 1999, i dokumentoi këto shkelje në detaje. Një numër i madh serbësh, romësh dhe pjesëtarësh të komuniteteve të tjera u largua nga Kosova; shifrat ndryshojnë sipas burimit dhe metodës.[2]

Më 23 korrik 1999, në Gracko e Vjetër të Lipjanit, u vranë katërmbëdhjetë fermerë serbë ndërsa korrnin grurin. Autorët nuk janë identifikuar, dhe shumë krime të kësaj periudhe mbeten të pazbardhura. Ky arkiv i shënon ato si krime pas qershorit 1999, i ndan nga ngjarjet e luftës dhe, si për çdo krim tjetër, e atribuon përgjegjësinë vetëm te personat ose strukturat që identifikohen nga provat — kurrë te një popull.[2]

Të zhdukurit dhe varrezat masive

Pas luftës, mijëra familje nisën kërkimin e të afërmve të zhdukur. Në maj 2001 u bënë publike varrezat masive në Batajnicë pranë Beogradit; zhvarrosjet atje dhe në vende të tjera në Serbi vazhduan gjatë viteve 2001–2002 dhe nxorën mbetjet e shqiptarëve të vrarë në Kosovë, të transportuar fshehurazi përtej kufirit. Në çështjen Đorđević, ICTY-ja konstatoi se kjo ishte pjesë e një operacioni të organizuar për fshehjen e krimeve.[4]

Sipas raportit të Fondit për të Drejtën Humanitare të vitit 2015, Kosovo Memory Book regjistroi me emër 13,535 persona të vrarë ose të zhdukur në lidhje me luftën, për periudhën 1 janar 1998 – 31 dhjetor 2000: shqiptarë, serbë, romë, boshnjakë dhe të tjerë, civilë dhe pjesëtarë të formacioneve të armatosura. Metodologjia e bazës u vlerësua nga Human Rights Data Analysis Group. Numri i personave që ende kërkohen ndryshon me kalimin e kohës dhe citohet gjithmonë me burim e datë, siç shpjegohet në analizën përkatëse.[5][6]

Marsi i vitit 2004

Më 17 dhe 18 mars 2004, pas lajmit për mbytjen e disa fëmijëve shqiptarë në lumin Ibër dhe pas incidenteve të tjera, në shumë vende të Kosovës shpërthyen trazira. Turma sulmuan komunitete serbe, kisha e manastire ortodokse dhe shtëpi të ashkalive. Sipas Kombeve të Bashkuara dhe Human Rights Watch, u vranë 19 persona, qindra u plagosën dhe mijëra u zhvendosën. UNMIK-u dhe KFOR-i u kritikuan për dështimin në mbrojtjen e komuniteteve.

Dhuna e marsit 2004 tregoi brishtësinë e paqes dhe e dëmtoi rëndë besimin ndëretnik. Arkivi ende nuk ka regjistruar burimet primare për këtë periudhë; seksioni do të plotësohet me raportet e institucioneve ndërkombëtare dhe me dokumentet gjyqësore përkatëse.

Pavarësia dhe drejtësia

Më 17 shkurt 2008, Kuvendi i Kosovës shpalli pavarësinë. Serbia nuk e njohu, ndërsa shumë shtete e njohën Kosovën në vitet që pasuan. Në vitin 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë dha një opinion këshillues, sipas të cilit shpallja e pavarësisë nuk e shkelte të drejtën ndërkombëtare.

Drejtësia për krimet e luftës mbeti e pjesshme. ICTY-ja gjykoi zyrtarë të lartë serbë e jugosllavë dhe disa ish-anëtarë të UÇK-së; gjykatat në Kosovë, me gjyqtarë vendorë e ndërkombëtarë, dhe gjykatat në Serbi zhvilluan procese të tjera. Në vitin 2015, Kuvendi i Kosovës miratoi ligjin për Dhomat e Specializuara të Kosovës, me seli në Hagë, për të gjykuar akuza për krime të kryera nga viti 1998 deri në vitin 2000. Para këtyre dhomave zhvillohen procese ndaj ish-drejtuesve dhe ish-pjesëtarëve të UÇK-së; statusi i saktë dhe i përditësuar i secilës çështje, përfshirë çështjen Thaçi e të tjerë, paraqitet vetëm në faqet e çështjeve gjyqësore.[7]

Për shumë shqiptarë, proceset para Dhomave të Specializuara janë çështje e ndjeshme që prek kujtesën e luftës çlirimtare; për viktimat e krimeve të pretenduara, ato janë rrugë drejt drejtësisë. Parimi i këtij arkivi mbetet i njëjtë: një aktgjykim ndaj individëve nuk është automatikisht aktgjykim ndaj një populli, një lufte apo çdo pjesëtari të një organizate.

Kujtesa dhe trashëgimia

Kujtesa e luftës është e pranishme kudo në Kosovë: në Kompleksin Memorial në Prekaz, në varrezat e dëshmorëve, në përmendoret e vendeve të masakrave dhe në memorialin «Heroinat» në Prishtinë, kushtuar grave gjatë luftës. Para Kuvendit të Kosovës, fotografitë e personave të zhdukur kujtojnë se për shumë familje lufta ende nuk ka përfunduar.

Trashëgimia politike e UÇK-së është pjesë e jetës publike: nga partitë dhe organizatat e veteranëve te debatet se si duhet mësuar kjo histori në shkolla. Ky arkiv synon t'i shërbejë kësaj kujtese me burime — duke njohur sakrificën, duke dokumentuar dhimbjen e të gjitha viktimave dhe duke shënuar qartë pikat ku historia mbetet e hapur.