Emrat dhe numrat: si numërohen viktimat e luftës në Kosovë

Pyetja «sa njerëz u vranë në luftën e Kosovës?» duket e thjeshtë. Nuk është. Përgjigjja varet nga periudha që numërohet, nga kush konsiderohet viktimë e luftës, nga si trajtohen të zhdukurit dhe nga cilat burime përdoren. Ky artikull shpjegon si janë numëruar viktimat, pse shifrat ndryshojnë dhe pse, pavarësisht nga të gjitha këto, çdo shifër duhet të kthehet përsëri te emrat.

Pse numrat kanë rëndësi — dhe pse nuk mjaftojnë

Numrat e saktë janë të domosdoshëm për drejtësinë, për kujtesën dhe për t'iu kundërvënë mohimit. Shifrat e fryra dhe ato të zvogëluara dëmtojnë njësoj: të parat u japin argumente mohuesve, të dytat fshijnë viktima reale. Për këtë arsye, ky arkiv nuk rrumbullakon shifra për efekt dhe nuk publikon lista të paverifikuara.

Por një numër, sado i saktë, nuk tregon kush ishte njeriu, çfarë la pas dhe si jetoi familja pas humbjes. Prandaj hapësira e kujtimit në këtë arkiv nis nga një parim i thjeshtë: emrat nuk janë numra.

Kosovo Memory Book: dokumentim me emër

Projekti më sistematik për numërimin e viktimave të luftës në Kosovë është Kosovo Memory Book, i udhëhequr nga Fondi për të Drejtën Humanitare në bashkëpunim me organizatën simotër në Kosovë [1] [2]. Parimi i tij është i thjeshtë dhe kërkues: çdo person numërohet vetëm kur mund të identifikohet me emër dhe kur rasti mbështetet nga burime të dokumentuara.

Sipas raportit të HLC-së të shkurtit 2015, baza regjistroi 13.535 persona të vrarë ose të zhdukur në lidhje me luftën, nga 1 janari 1998 deri më 31 dhjetor 2000 [1]. Shifra përfshin persona të të gjitha përkatësive etnike, si civilë ashtu edhe pjesëtarë të formacioneve të armatosura. Baza përditësohet me kalimin e kohës: një faqe e mëvonshme e HLC-së, pa datë, tregon 13.625. Prandaj, kur citojmë një shifër, e citojmë me vitin dhe me burimin.

Përkufizimet: kush numërohet dhe si

Tri dallime janë thelbësore. I pari: i vrarë apo i zhdukur. Një person i zhdukur nuk regjistrohet si i vdekur derisa mbetjet e tij të gjenden dhe të identifikohen; për familjen, kjo pasiguri është vetë një plagë e veçantë. I dyti: civil apo pjesëtar i një formacioni të armatosur. Kjo ndarje ka rëndësi juridike, por shpesh është e vështirë të përcaktohet për persona që u vranë jashtë luftimeve. I treti: lidhja e vdekjes me luftën.

Një bazë e mirë e të dhënave i bën këto kategori të dukshme dhe nuk i përzien. Kur dy burime japin shifra të ndryshme, pyetja e parë nuk është «kush po gënjen?», por «a po numërojnë të njëjtën gjë?».

Periudha: lufta dhe paslufta

Periudha që mbulon Kosovo Memory Book, 1998–2000, përfshin edhe muajt pas qershorit 1999. Pas tërheqjes së forcave serbe e jugosllave dhe hyrjes së KFOR-it, u vranë dhe u zhdukën edhe serbë, romë, shqiptarë dhe pjesëtarë të komuniteteve të tjera; shumë nga këto krime kanë mbetur të pazbardhura [3]. Për këtë arsye, një shifër e përgjithshme për vitet 1998–2000 nuk duhet lexuar si shifër vetëm e luftës, as si shifër vetëm e një grupi.

Ky arkiv i ndan ngjarjet e luftës nga ato të pasluftës pikërisht që këto dy histori të mos ngatërrohen dhe që asnjëra të mos përdoret për të mohuar tjetrën.

Vlerësimi i pavarur i metodologjisë

Një bazë e të dhënave për viktimat bëhet më e besueshme kur metodologjia e saj shqyrtohet nga jashtë. Kosovo Memory Book iu nënshtrua vlerësimit të Human Rights Data Analysis Group (HRDAG), një organizate që specializohet në analizën statistikore të shkeljeve të të drejtave të njeriut [4]. Vlerësimi shqyrtoi mënyrën si mblidheshin dhe verifikoheshin regjistrat dhe sa mund të mbështetej analiza mbi to.

Për lexuesin, rëndësia e këtij hapi nuk qëndron vetëm te përfundimet e vlerësimit, por te vetë parimi: shifrat për viktimat duhet të jenë të kontrollueshme. Përfundimet e hollësishme të HRDAG-ut duhen lexuar drejtpërdrejt në dokumentin e tij, të cilin arkivi e lidh në regjistrin e burimeve.

Pse shifrat ndryshojnë

Gjatë luftës dhe menjëherë pas saj qarkulluan vlerësime të shumta nga qeveri, organizata ndërkombëtare, studiues dhe organizata vendore. Shumë prej tyre u bënë kur trupat ende nuk ishin zhvarrosur, kur familjet ende nuk e dinin fatin e të afërmve dhe kur varrezat masive të fshehura, si ato që u zbuluan më vonë në Batajnicë, nuk njiheshin ende. Vlerësimet e hershme nuk ishin domosdoshmërisht të pandershme; ato thjesht nuk mund të verifikoheshin në atë kohë.

Arsyet kryesore të dallimeve janë periudhat e ndryshme kohore; përfshirja ose jo e të zhdukurve; përfshirja ose jo e pjesëtarëve të formacioneve të armatosura; metodat e ndryshme, si numërimi me emër kundrejt vlerësimit statistikor; dhe koha kur u bë hulumtimi. Kur arkivi paraqet shifra të ndryshme, ai tregon përkufizimin, periudhën dhe burimin e secilës.

Të zhdukurit

Për më shumë se një mijë familje, pyetja nuk është sa njerëz vdiqën, por ku ndodhet njeriu i tyre. Numri i personave që ende kërkohen ndryshon me çdo identifikim të ri, prandaj arkivi e citon gjithmonë me burimin dhe datën e publikimit. Kërkimi i të zhdukurve është pjesë e drejtësisë, jo vetëm e statistikës.

Si i përdor këto shifra ky arkiv

• Çdo shifër citohet me burimin, vitin e publikimit, periudhën dhe përkufizimin.
• Nuk publikohen lista emrash pa licencë, pa verifikim dhe pa kujdes për familjet.
• Viktimat e luftës dhe ato të pasluftës paraqiten veçmas, pa përzier kategoritë.
• Shifrat nuk përdoren për të krahasuar vuajtjen e popujve apo për të fajësuar kolektivisht.
• Profilet përkujtimore ndërtohen vetëm me pëlqim dhe me burime.