Shteti paralel dhe rezistenca paqësore

Nga Kuvendi i mbyllur te Kushtetuta e Kaçanikut

Më 23 dhjetor 1989 u themelua Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK), me Ibrahim Rugovën në krye. Brenda pak muajsh ajo u bë forca politike dominuese e shqiptarëve të Kosovës. Më 2 korrik 1990, delegatët shqiptarë të Kuvendit të Kosovës, të cilëve iu ndalua hyrja në ndërtesë, shpallën para saj Deklaratën Kushtetuese, që e cilësonte Kosovën njësi të barabartë brenda federatës jugosllave.[1][2]

Më 5 korrik 1990, Kuvendi i Serbisë pezulloi Kuvendin dhe Këshillin Ekzekutiv të Kosovës. Më 7 shtator, në një mbledhje të fshehtë në Kaçanik, delegatët miratuan Kushtetutën e Republikës së Kosovës. Serbia miratoi kushtetutën e saj të re më 28 shtator 1990, me të cilën autonomia e krahinave u reduktua në formë kryesisht simbolike.[1]

Masat e jashtëzakonshme dhe largimet nga puna

Në verën e vitit 1990, Serbia miratoi ligje që i lejonin të merrte nën kontroll institucionet dhe ndërmarrjet e Kosovës në rrethana të veçanta. Radiotelevizioni i Prishtinës dhe gazeta Rilindja u mbyllën, dhe dhjetëra mijëra shqiptarë u larguan nga puna në administratë, në spitale, në arsim dhe në ndërmarrje — shpesh pasi refuzuan të nënshkruanin deklarata besnikërie ndaj rendit të ri.[1][2][3]

Organizatat e të drejtave të njeriut, përfshirë Këshillin për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut në Prishtinë, dokumentuan gjatë gjithë viteve 1990 arrestime, keqtrajtime në polici, bastisje shtëpish dhe gjykime politike. Këto dokumentime janë burim i rëndësishëm, por lexohen së bashku me raportet ndërkombëtare dhe me dokumentet e mëvonshme gjyqësore.[3]

Shkolla në shtëpi, klinika vullnetare dhe fondi i tre përqindshit

Kur nxënësve dhe mësuesve shqiptarë iu mohua puna me planprogramin e tyre në ndërtesat shtetërore, sistemi arsimor paralel u zhvendos në shtëpi private, bodrume dhe lokale të dhuruara nga familjet. Edhe Universiteti i Prishtinës vazhdoi mësimin jashtë ndërtesave të veta. Kjo përvojë, e ndërtuar mbi sakrificën e mësuesve dhe të familjeve, u bë një nga simbolet më të forta të rezistencës paqësore.[1][3]

Shoqata Humanitare «Nëna Tereze» organizoi ndihmë dhe shërbime shëndetësore vullnetare, ndërsa institucionet paralele financoheshin kryesisht nga kontributet vullnetare të punëtorëve në diasporë dhe në Kosovë, të njohura si fondi i tre përqindshit. Qeveria në mërgim, e kryesuar nga kryeministri Bujar Bukoshi, bashkërendonte mbledhjen dhe shpërndarjen e këtyre mjeteve.[2][3]

Në shtator 1991, një referendum, të cilin autoritetet serbe e shpallën të paligjshëm, mbështeti pavarësinë e Kosovës; organizatorët raportuan pjesëmarrje dhe mbështetje shumë të lartë, por këto janë shifra të vetë organizatorëve. Shqipëria ishte i vetmi shtet që e njohu Republikën e Kosovës. Më 24 maj 1992 u mbajtën zgjedhjet parlamentare dhe presidenciale, në të cilat Rugova u zgjodh president; Kuvendi i zgjedhur nuk u lejua të mblidhej.[1][2]

Pajtimi i gjaqeve

Në vitet 1990–1992, një lëvizje e gjerë e udhëhequr nga folkloristi Anton Çetta, me pjesëmarrjen e studentëve, intelektualëve dhe klerikëve, ndërmjetësoi pajtimin e familjeve të përfshira në hakmarrje gjaku. Tubimi i 1 majit 1990 në Verrat e Llukës mblodhi një turmë të madhe dhe u bë simbol i kësaj lëvizjeje.[1][3]

Pajtimi nuk ishte vetëm akt moral. Ai e forcoi kohezionin shoqëror në një kohë kur shteti, i ndërtuar mbi përjashtimin e shqiptarëve, nuk ofronte drejtësi të besueshme. Numri i pajtimeve të arritura jepet ndryshe në burime dhe në kujtime, prandaj këtu nuk citohet shifër e saktë.

Arritjet dhe kufijtë e rezistencës paqësore

Strategjia e Rugovës synonte të shmangte një luftë që, sipas vlerësimit të udhëheqjes së LDK-së, do t'i jepte Beogradit pretekst për dhunë masive si në Kroaci dhe në Bosnjë. Ajo e ruajti arsimin shqip, ndërtoi legjitimitet politik, dokumentoi shkeljet e të drejtave të njeriut dhe e mbajti çështjen e Kosovës në vëmendjen e diplomatëve perëndimorë.[3][2]

Por rezistenca paqësore nuk kishte mjete për ta detyruar Beogradin të negocionte. Misionet afatgjata të KSBE-së në Kosovë u larguan në vitin 1993, kur autoritetet jugosllave refuzuan t'ua zgjatnin mandatin. Në Dejton, në nëntor 1995, marrëveshja për Bosnjën e la Kosovën jashtë — një moment që për shumë shqiptarë e vuri në pikëpyetje premisën se durimi do të shpërblehej ndërkombëtarisht.[3][4]

Brenda shoqërisë shqiptare u shtuan zërat që kërkonin forma më aktive të rezistencës. Ndër ta ishte Adem Demaçi, i liruar në vitin 1990 pas afro tri dekadash burg politik, i cili u bë një nga kritikët më të njohur të pritjes pasive.[3]