Kriza e rezistencës paqësore dhe dalja publike e UÇK-së

Pas Dejtonit

Marrëveshja e Dejtonit i dha fund luftës në Bosnjë, por nuk e trajtoi Kosovën. Në muajt pas saj, disa shtete evropiane e njohën Republikën Federale të Jugosllavisë pa e kushtëzuar njohjen me zgjidhjen e çështjes së Kosovës. Për shumë shqiptarë, kjo ishte shenjë se rezistenca paqësore, pavarësisht disiplinës së saj, nuk po sillte rezultat politik.[1][2]

Brenda spektrit politik shqiptar u shtuan kritikat ndaj pasivitetit të perceptuar të udhëheqjes së LDK-së. Grupet studentore, disa parti më të vogla dhe rrjetet e diasporës kërkonin forma më aktive të rezistencës — nga protestat e hapura deri te përgatitja për luftë të armatosur.[1][3]

Marrëveshja e arsimit dhe protesta e studentëve

Më 1 shtator 1996, me ndërmjetësimin e Komunitetit Sant'Egidio, Slobodan Milošević dhe Ibrahim Rugova nënshkruan një marrëveshje për kthimin e nxënësve dhe studentëve shqiptarë në ndërtesat shkollore dhe universitare. Marrëveshja nuk u zbatua në muajt që pasuan, dhe mungesa e rezultateve e thelloi zhgënjimin.[1]

Më 1 tetor 1997, Unioni i Pavarur i Studentëve të Universitetit të Prishtinës organizoi një protestë paqësore në Prishtinë, duke kërkuar kthimin në hapësirat universitare. Policia serbe e shpërndau protestën me forcë. Ajo tregoi se një brez i ri ishte gati të dilte në rrugë, ende brenda kufijve të veprimit jo të dhunshëm.[1]

Rrjetet e para të rezistencës së armatosur

Ideja e luftës së armatosur nuk lindi papritur. Që nga vitet 1980, disa rrjete ilegale në Kosovë dhe në diasporë, sidomos rreth LPK-së, debatonin për domosdoshmërinë e saj. Në mesin e viteve 1990, grupe të vogla sulmuan policinë serbe dhe objekte shtetërore; nga viti 1996, emri Ushtria Çlirimtare e Kosovës u shfaq në komunikata që merrnin përgjegjësinë për disa prej këtyre sulmeve.[3][1]

Historia e themelimit të UÇK-së është e kontestuar. Rrëfime të ndryshme u japin rol themelues rrjeteve të LPK-së në diasporë, grupeve lokale në Drenicë dhe në Dukagjin, ose veprimtarëve dhe ish-ushtarakëve individualë. Datat e themelimit që përmenden ndryshojnë, dhe shumë nga dëshmitë janë kujtime të mëvonshme të pjesëmarrësve. Faqja e UÇK-së i paraqet këto rrëfime krah për krah, pa zgjedhur në heshtje njërin prej tyre.[3]

Shembja e rendit shtetëror në Shqipëri në pranverën e vitit 1997, kur u plaçkitën depot e armëve, e lehtësoi qarkullimin e armëve në zonat kufitare. Studiuesit e shohin këtë si faktor të rëndësishëm, por jo si shkakun e vetëm të rritjes së UÇK-së.[1][3]

Drenica dhe familja Jashari

Në Drenicë, një rajon me traditë qëndrese dhe me prani të dobët të institucioneve shtetërore, Adem Jashari dhe familja e tij në Prekaz u bënë qendër e organizimit të armatosur. Policia serbe tentoi disa herë gjatë viteve 1990 ta arrestonte Adem Jasharin; autoritetet e shpallën atë terrorist dhe e dënuan në mungesë.[1][3]

Nga fundi i vitit 1997, forcat policore serbe hasnin rezistencë të armatosur në disa fshatra të Drenicës, dhe zona të tëra po dilnin gradualisht nga kontrolli i tyre efektiv. Këto përplasje paralajmëruan përshkallëzimin e vitit 1998.[1]

Llaushë, 28 nëntor 1997

Më 28 nëntor 1997, në Llaushë të Skenderajt, në varrimin e mësuesit Halit Geci, i cili ishte vrarë gjatë një përplasjeje me forcat policore serbe, tre burra me uniformë dhe maska u paraqitën para të pranishmëve si pjesëtarë të UÇK-së. Sipas raportimeve të kohës dhe rrëfimeve të mëvonshme, ata e prezantuan UÇK-në si forcën që luftonte për çlirimin e Kosovës.[1][3]

Paraqitja në Llaushë, në Ditën e Flamurit, konsiderohet dalja e parë publike e UÇK-së. Për disa ishte shenjë shprese; për të tjerë, shqetësim se lufta do të sillte hakmarrje ndaj civilëve. Autoritetet serbe e trajtuan UÇK-në si organizatë terroriste, ndërsa perceptimet ndërkombëtare do të ndryshonin gradualisht gjatë vitit 1998 — proces që shpjegohet në analizën e etiketave.[1]