1998: nga Drenica te lufta e hapur

Likoshan, Qirez dhe Prekaz

Më 28 shkurt 1998, pas një përplasjeje të armatosur në të cilën u vranë pjesëtarë të policisë serbe, forcat policore serbe hynë në fshatrat Likoshan dhe Qirez të Drenicës. Gjatë këtyre operacioneve u vranë shumë shqiptarë; Human Rights Watch dokumentoi raste vrasjesh të personave që nuk merrnin pjesë në luftime.[1][2]

Më 5 mars 1998, njësi speciale të policisë serbe, me armatim të rëndë, sulmuan kompleksin e familjes Jashari në Prekaz. Gjatë sulmit tre-ditor u vranë Adem Jashari dhe dhjetëra anëtarë të familjes së tij e të familjeve të afërta, përfshirë gra, fëmijë dhe të moshuar. Dokumentimet e kohës flasin për rreth 58 të vrarë.[1][2]

Sulmi mbi Prekaz u bë pikë kthese. Për shumë shqiptarë, Adem Jashari dhe familja e tij u bënë simbol i sakrificës dhe i qëndresës, dhe shumë të rinj iu bashkuan UÇK-së ose strukturave lokale të mbrojtjes. Ndërkombëtarisht, ngjarjet në Drenicë e bënë të pamundur trajtimin e Kosovës si çështje thjesht të brendshme të Jugosllavisë.[2][3]

Reagimi i parë ndërkombëtar

Grupi i Kontaktit — Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe, Franca, Gjermania, Italia dhe Rusia — u mblodh në mars 1998 dhe kërkoi ndalimin e dhunës. Më 31 mars, Këshilli i Sigurimit i OKB-së miratoi Rezolutën 1160, e cila vendosi embargo armësh ndaj Republikës Federale të Jugosllavisë, përfshirë Kosovën, dhe dënoi si përdorimin e tepruar të forcës nga policia serbe kundër civilëve, ashtu edhe aktet e terrorizmit që ia atribuonte UÇK-së.[4][5]

Terminologjia e rezolutës pasqyronte qëndrimin e kohës: në shkurt 1998, i dërguari amerikan Robert Gelbard e kishte cilësuar publikisht UÇK-në si grup terrorist. Gjatë vitit, megjithatë, diplomatë perëndimorë nisën kontakte të drejtpërdrejta me përfaqësues të saj, përfshirë takimin e Richard Holbrooke me pjesëtarë të UÇK-së në Junik në qershor. Konteksti i këtyre etiketave analizohet në artikullin përkatës.[2][5]

Përhapja e luftës

Në pranverë dhe në fillim të verës së vitit 1998, UÇK-ja u zgjerua me shpejtësi në Drenicë, në Dukagjin dhe në zonat kufitare me Shqipërinë. Shumë fshatra krijuan njësi vetëmbrojtjeje, të lidhura në mënyra të ndryshme me strukturat qendrore. Organizimi mbeti i pabarabartë: shtabi qendror, komandat rajonale dhe njësitë lokale nuk vepronin gjithmonë me koordinim të plotë.[3][2]

Në korrik 1998, UÇK-ja mori për pak kohë kontrollin e Rahovecit, por forcat serbe e rimorën qytetin. Luftimet në Rahovec treguan kufijtë e strategjisë së mbajtjes së territorit dhe i paraprinë një ofensive të gjerë të forcave serbe e jugosllave.[2]

Në këtë periudhë, sipas konstatimeve të ICTY-së, anëtarë individualë të UÇK-së mbajtën të ndaluar dhe keqtrajtuan persona në Llapushnik dhe në Jabllanicë. Në çështjen Limaj e të tjerë, Haradin Bala u dënua, ndërsa Fatmir Limaj dhe Isak Musliu u liruan nga akuzat. Në çështjen Haradinaj e të tjerë, Lahi Brahimaj u dënua për trajtim mizor dhe torturë, ndërsa Ramush Haradinaj dhe Idriz Balaj u liruan nga akuzat. Këto vendime kanë të bëjnë me individë dhe me akuza konkrete, jo me UÇK-në si tërësi.[6][7]

Ofensiva e verës dhe zhvendosja masive

Nga fundi i korrikut deri në shtator 1998, policia serbe dhe njësi të Ushtrisë Jugosllave zhvilluan një ofensivë të gjerë kundër zonave nën ndikimin e UÇK-së. Operacionet u shoqëruan me djegie fshatrash, shkatërrim të pronës dhe vrasje civilësh. Sipas vlerësimeve të organizatave humanitare ndërkombëtare, qindra mijëra njerëz u zhvendosën; shumë prej tyre kaluan javë të tëra në pyje e në male, ndërsa afrohej dimri.[2][1]

Më 23 shtator, Këshilli i Sigurimit miratoi Rezolutën 1199, që kërkonte armëpushim, tërheqjen e njësive të përdorura për represion ndaj civilëve dhe qasje të lirë për organizatat humanitare. Tri ditë më vonë, më 26 shtator 1998, në Abri e Epërme të Drenicës, njësi të forcave serbe të sigurisë vranë anëtarë të familjes Deliaj, mes tyre gra, fëmijë dhe të moshuar. Human Rights Watch e dokumentoi këtë masakër në një raport të veçantë.[8][9]

Marrëveshja e tetorit dhe verifikuesit e OSBE-së

Nën kërcënimin e sulmeve ajrore të NATO-s, Richard Holbrooke dhe Slobodan Milošević arritën më 13 tetor 1998 një marrëveshje për zvogëlimin e forcave serbe në Kosovë dhe për vendosjen e një misioni verifikues. Misioni Verifikues i OSBE-së në Kosovë, me deri në dy mijë verifikues të paarmatosur dhe i drejtuar nga William Walker, u themelua me vendim të Këshillit të Përhershëm të OSBE-së, ndërsa Këshilli i Sigurimit e mbështeti me Rezolutën 1203.[10][11][12]

UÇK-ja nuk ishte palë në marrëveshje. Ajo rimori pozicione nga të cilat ishin tërhequr forcat serbe, dhe gjatë nëntorit e dhjetorit përplasjet dhe incidentet u shtuan. Raportet e OSBE-së regjistruan shkelje nga të dyja palët. Armëpushimi i brishtë po shembej kur, në mesin e janarit 1999, ngjarjet në Reçak ndryshuan rrjedhën e diplomacisë.[12][2]