Terroriste, kryengritëse, çlirimtare: etiketat e UÇK-së dhe kontekstet e tyre

Në vitet 1998–1999 e njëjta organizatë u quajt «terroriste», «kryengritëse», «guerile», «palë në konflikt» dhe «ushtri çlirimtare». Secila fjalë vinte nga një aktor tjetër, në një moment tjetër dhe me një qëllim tjetër. Ky artikull i ndan këto etiketa sipas kontekstit të tyre, sepse një emërtim politik nuk është fakt i përjetshëm dhe as provë për veprime konkrete.

Pse etiketat kanë rëndësi

Etiketat kanë pasoja. Për një shtet, cilësimi i një grupi të armatosur si «terrorist» justifikon operacione policore dhe kufizon negocimin. Për diplomatët, pranimi i një grupi si bashkëbisedues i jep atij peshë politike. Për gjykatat, pyetja nëse një grup është mjaftueshëm i organizuar përcakton nëse zbatohet e drejta ndërkombëtare humanitare. Për shoqërinë shqiptare të Kosovës, emri «ushtri çlirimtare» shpreh kuptimin e luftës si çlirim nga represioni [1].

Asnjëra nga këto perspektiva nuk mund ta fshijë tjetrën duke përsëritur fjalën e vet. Detyra historike është të shpjegohet kush e përdori secilin term, kur dhe pse — dhe çfarë ndryshoi më pas.

Beogradi: gjuha e «antiterrorizmit»

Autoritetet serbe dhe jugosllave e cilësuan UÇK-në vazhdimisht organizatë terroriste dhe operacionet e tyre në Kosovë aksione kundër terrorizmit. Kjo gjuhë u përdor edhe për operacionet në Likoshan e Qirez dhe në Prekaz në vitin 1998, gjatë të cilave u vranë edhe shumë persona që nuk merrnin pjesë në luftime [2] [3].

Studiuesit vërejnë se kjo kornizë shërbente për ta paraqitur konfliktin si çështje të brendshme të rendit publik dhe për të kundërshtuar përfshirjen ndërkombëtare. Në praktikë, ajo nuk bënte dallim të qartë mes luftëtarëve të armatosur dhe popullsisë civile në zonat e operacioneve.

Diplomacia në vitin 1998: nga «grup terrorist» te bashkëbisedues

Më 22 shkurt 1998, në Prishtinë, i dërguari i posaçëm amerikan Robert Gelbard e cilësoi publikisht UÇK-në grup terrorist dhe e përsëriti vlerësimin në Beograd të nesërmen [3]. Pak ditë më vonë filluan operacionet e policisë serbe në Drenicë. Disa studiues dhe gazetarë kanë argumentuar se Beogradi e lexoi deklaratën si leje për veprim; të tjerë theksojnë se operacionet kishin logjikën e tyre të brendshme. Kjo mbetet çështje interpretimi.

Brenda pak muajsh qëndrimi ndërkombëtar ndryshoi. Me zgjerimin e kryengritjes dhe me krizën humanitare, diplomatët amerikanë nisën kontakte të drejtpërdrejta: në verën e vitit 1998, Richard Holbrooke u takua me pjesëtarë të UÇK-së në Junik [4]. Në shkurt 1999, përfaqësuesit e UÇK-së ishin pjesë qendrore e delegacionit shqiptar në Rambouillet.

Këshilli i Sigurimit: dënim i dyfishtë

Rezoluta 1160 e Këshillit të Sigurimit, e miratuar më 31 mars 1998, dënoi njëkohësisht përdorimin e forcës së tepruar nga policia serbe ndaj civilëve dhe demonstruesve paqësorë, dhe aktet e terrorizmit nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës. Rezoluta vendosi edhe embargo armësh [5].

Ky formulim tregon balancën diplomatike të kohës: Këshilli i Sigurimit nuk e pranonte kryengritjen e armatosur si mjet të ligjshëm, por as nuk e pranonte përdorimin e forcës nga shteti kundër civilëve. Rezoluta nuk ishte vendim gjyqësor për natyrën e organizatës, dhe rezolutat e mëvonshme të vitit 1998 u përqendruan gjithnjë e më shumë te kriza humanitare [6].

Gjykatat: palë në një konflikt të armatosur

Gjykatat penale ndërkombëtare nuk kanë për detyrë të japin etiketa politike. Për to pyetja është juridike: a ekzistonte konflikt i armatosur dhe a ishin palët mjaftueshëm të organizuara që të zbatohej e drejta ndërkombëtare humanitare? Në çështjet Limaj dhe të tjerët dhe Haradinaj dhe të tjerët, trupat gjykuese të ICTY-së konstatuan se UÇK-ja ishte grup i armatosur i organizuar dhe se në Kosovë kishte konflikt të armatosur të brendshëm gjatë periudhës së akuzave në vitin 1998 [7] [8].

Ky konstatim ka dy pasoja. Së pari, ai e trajton luftën si konflikt të armatosur, jo thjesht si çështje policore. Së dyti, ai do të thotë se edhe pjesëtarët e UÇK-së, si çdo palë në konflikt, i nënshtroheshin detyrimeve të së drejtës humanitare. Ndaj individëve u ngritën akuza për shkelje konkrete; disa u liruan nga akuzat, të tjerë u dënuan. Asnjëri nga këto vendime nuk e shpalli organizatën si tërësi kriminale.

Studiuesit: kryengritje, luftë guerile, lëvizje çlirimtare

Literatura akademike përdor terma të ndryshëm sipas pyetjes që shtron. Studimet e historisë ushtarake flasin për kryengritje dhe luftë guerile, duke përshkruar strukturën, rekrutimin dhe taktikat [1]. Studimet e diplomacisë e analizojnë UÇK-në si aktor që ndryshoi llogaritë e fuqive të mëdha [9] [4]. Në të drejtën ndërkombëtare humanitare përdoret termi neutral «grup i armatosur joshtetëror».

Emërtimi «ushtri çlirimtare» është vetë-emërtimi i organizatës dhe emri me të cilin ajo mbetet në kujtesën publike të Kosovës. Ky arkiv e përdor emrin e organizatës, e njeh rëndësinë e saj historike dhe, njëkohësisht, i paraqet etiketat e tjera me kontekstin e tyre.

Debati mbi origjinën

Etiketat lidhen edhe me debatin për origjinën e UÇK-së. Rrëfime të ndryshme e vendosin fillimin e saj në rrjetet e Lëvizjes Popullore të Kosovës në mërgim, në grupet vendore të armatosura në Drenicë e gjetkë, ose në bashkëveprimin e të dyjave. Datat e veprimeve të para dhe emrat e themeluesve ndryshojnë sipas burimit, dhe rrëfimet e mëvonshme të pjesëmarrësve shpesh reflektojnë edhe garat politike të pasluftës [1] [3].

Emërtimi dhe përgjegjësia individuale

Asnjë etiketë nuk zëvendëson provat për veprime konkrete. Të quash një organizatë «terroriste» nuk provon se çdo pjesëtar i saj ka kryer krime; të quash një organizatë «çlirimtare» nuk provon se asnjë pjesëtar i saj nuk ka kryer krime. Përgjegjësia penale është individuale dhe vërtetohet në gjykatë, me procedurë dhe me të drejtë mbrojtjeje.

Kjo është arsyeja pse ky arkiv i mban të ndara historinë e organizatës, kujtesën publike dhe proceset gjyqësore ndaj individëve — duke i lidhur të treja me burimet e tyre.