Nga demonstratat e vitit 1981 te heqja e autonomisë

Pranvera e vitit 1981

Më 11 mars 1981, një protestë e studentëve për kushtet në mensën e Universitetit të Prishtinës u shndërrua në fillimin e valës më të madhe të demonstratave në Kosovën e pasluftës. Në fund të marsit dhe në fillim të prillit, protestat u përhapën në qytete të tjera dhe morën karakter të qartë politik, me kërkesa që shkonin deri te statusi i republikës për Kosovën.[1][2]

Autoritetet shpallën gjendje të jashtëzakonshme, dërguan në Kosovë njësi policore dhe ushtarake dhe i cilësuan demonstratat si kundërrevolucion. Pati të vrarë dhe të plagosur. Numri i viktimave mbetet i kontestuar, sepse shifrat zyrtare të kohës dhe vlerësimet e mëvonshme ndryshojnë ndjeshëm.[1]

Proceset politike dhe fushata e diferencimit

Pas demonstratave, pushteti nisi një fushatë të gjatë kundër nacionalizmit dhe irredentizmit shqiptar, siç i quante ai. Sipas burimeve të ndryshme, mijëra njerëz, kryesisht të rinj, u arrestuan, u dënuan me burg ose me masa kundërvajtëse. Në shkolla, në universitet, në media dhe në organizatat e partisë u zbatua diferencimi ideologjik: largimi nga puna ose përjashtimi i atyre që konsideroheshin politikisht të pabesueshëm.[1][2]

Represioni i shtyu disa grupe drejt organizimit ilegal. Më 17 janar 1982, në Untergruppenbach pranë Shtutgartit, u vranë Jusuf Gërvalla, vëllai i tij Bardhosh dhe Kadri Zeka, veprimtarë të emigracionit politik shqiptar. Vrasja i atribuohet gjerësisht shërbimit jugosllav të sigurimit, por autorët nuk janë identifikuar me vendim gjyqësor.[1][3]

Pas këtyre vrasjeve, disa grupe ilegale në Kosovë dhe në diasporë u bashkuan në Lëvizjen Popullore për Republikën e Kosovës (LPRK), paraardhëse e LPK-së. Rrjetet e saj do të luanin më vonë rol në debatin për rezistencën e armatosur dhe në organizimin që i parapriu UÇK-së.[3]

Nacionalizmi serb dhe ngjitja e Slobodan Milošević

Gjatë viteve 1980, ankesat e serbëve dhe malazezëve të Kosovës për presione dhe largime u bënë temë qendrore e debatit publik në Serbi. Në shtator 1986 u bë publik një draft i Memorandumit të Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve, i cili e përshkruante gjendjen e serbëve në Kosovë me terma ekstremë dhe e lidhte atë me një kritikë më të gjerë ndaj rendit kushtetues të vitit 1974.[1][4]

Slobodan Milošević, atëherë kryetar i Lidhjes së Komunistëve të Serbisë, e shfrytëzoi këtë klimë. Pas vizitës në Fushë Kosovë në prill 1987 dhe pas Seancës së Tetë të partisë serbe në shtator të atij viti, ai e konsolidoi pushtetin. Tubimet masive të viteve 1988–1989, të njohura si revolucioni antiburokratik, rrëzuan udhëheqjet e Vojvodinës dhe të Malit të Zi dhe e vunë Kosovën në shënjestër të drejtpërdrejtë.[4][2]

Minatorët e Trepçës

Në nëntor 1988, pas largimit me presion të udhëheqësve krahinorë Azem Vllasi dhe Kaqusha Jashari, minatorët e Trepçës marshuan nga minierat pranë Mitrovicës drejt Prishtinës. Marshi u pasua nga tubime të mëdha qytetare, ndër shprehjet e para masive të kundërshtimit paqësor ndaj ndryshimeve kushtetuese të paralajmëruara.[1][2]

Më 20 shkurt 1989, rreth një mijë e treqind minatorë hynë në grevë urie në galeritë e minierës në Stantërg. Ata kërkonin ruajtjen e autonomisë dhe dorëheqjen e funksionarëve të imponuar. Greva mori mbështetje të gjerë në Kosovë dhe në disa pjesë të Jugosllavisë, sidomos në Slloveni. Pas rreth një jave, grevistët dolën nga miniera kur u njoftua dorëheqja e tre funksionarëve; pak ditë më pas, Azem Vllasi u arrestua.[1][4]

Marsi i vitit 1989: fundi i autonomisë

Në fund të shkurtit 1989, udhëheqja federale vendosi masa të veçanta në Kosovë. Më 23 mars 1989, Kuvendi i Kosovës, i rrethuar nga forca të sigurisë dhe automjete të blinduara, votoi pranimin e amendamenteve të kushtetutës së Serbisë, të cilat ia hoqën krahinës kompetencat kryesore. Më 28 mars, Kuvendi i Serbisë i miratoi përfundimisht. Kjo ishte heqja e autonomisë në praktikë.[1][2]

Ligjshmëria e votimit është kontestuar që atëherë: deputetë të pranishëm dhe studiues kanë vënë në dyshim numërimin e votave, kuorumin dhe lirinë e vendimmarrjes nën presion. Demonstratat që pasuan u shtypën me forcë dhe pati të vrarë; numri i tyre jepet ndryshe në burime. Më 28 qershor 1989, tubimi masiv në Gazimestan, në përvjetorin e 600-të të Betejës së Kosovës, simbolizoi fitoren politike të kursit të ri në Beograd.[1][4]