Kalo te përmbajtja
UÇKHistoria dhe Kujtesa
Para vitit 1981

Kapitulli 01 · Para luftës

Kosova brenda Jugosllavisë: rrënjët e krizës

Si u formua statusi i Kosovës në shtetin jugosllav dhe pse autonomia, e zgjeruar gradualisht deri në vitin 1974, mbeti burim tensioni midis kërkesave shqiptare dhe politikës serbe.

Statusi redaksional: Në pritje të verifikimitHartuar mbi burimet e cituara; ende pa rishikim të plotë redaksional.

Përmbajtja (7)
  1. 01Nga luftërat ballkanike te Jugosllavia socialiste
  2. 02Shërbimi i sigurimit dhe kthesa e vitit 1966
  3. 03Demonstratat e vitit 1968 dhe Universiteti i Prishtinës
  4. 04Kushtetuta e vitit 1974
  5. 05Zhvillimi i pabarabartë dhe tensionet e heshtura
  6. 06Shënime mbi provat
  7. 07Bibliografia

Në këtë kapitull

  • Luftërat ballkanike dhe Jugosllavia e parë
  • Kosova në Jugosllavinë socialiste
  • Kthesa e vitit 1966
  • Demonstratat e vitit 1968
  • Kushtetuta e vitit 1974

Datat kyçe

  1. Luftërat ballkanike: Kosova përfshihet në Serbi dhe në Mal të Zi
  2. Kosova brenda Jugosllavisë socialiste, në kuadër të Serbisë
  3. Plenumi i Brioneve dhe largimi i Aleksandar Ranković
  4. Demonstratat në Prishtinë dhe në qytete të tjera
  5. Kushtetuta federale e vitit 1974

Nga luftërat ballkanike te Jugosllavia socialiste

Pas luftërave ballkanike të viteve 1912–1913, pjesa më e madhe e Kosovës u përfshi në Mbretërinë e Serbisë, ndërsa disa zona iu bashkuan Malit të Zi. Pas Luftës së Parë Botërore, territori u bë pjesë e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, që nga viti 1929 u quajt Jugosllavi. Shumica shqiptare e popullsisë jetoi në një shtet që nuk i njihte shkollimin në gjuhën e vet dhe ku politikat agrare e kolonizuese synonin të ndryshonin strukturën e popullsisë.[1][2]

Pas Luftës së Dytë Botërore, Kosova u bë pjesë e Jugosllavisë socialiste brenda Serbisë, me status rajoni autonom — më të kufizuar se ai i Vojvodinës. Vitet e para të pushtetit të ri u shoqëruan me përpjekje të ashpra për të shtypur kundërshtimin e armatosur. Mënyra si u vendos statusi i Kosovës në vitet 1944–1946, dhe premtimet e interpretuara ndryshe nga kohët e luftës, mbeten pikë e rëndësishme debati mes historianëve.[1]

Shërbimi i sigurimit dhe kthesa e vitit 1966

Në dy dekadat e para pas luftës, politika ndaj shqiptarëve të Kosovës u ndikua fuqishëm nga shërbimi i sigurimit shtetëror, i drejtuar për një kohë të gjatë nga Aleksandar Ranković. Studimet e mëvonshme përshkruajnë mbikëqyrje të gjerë, fushata për mbledhjen e armëve dhe presion mbi familjet shqiptare — përvoja që lanë gjurmë të thella në kujtesën kolektive.[1][2]

Në korrik të vitit 1966, në plenumin e Brioneve, Ranković u largua nga udhëheqja jugosllave, i akuzuar për shpërdorime të shërbimit të sigurimit. Rënia e tij hapi një periudhë reformash: shqiptarët e Kosovës fituan më shumë hapësirë në administratë, në arsim dhe në kulturë, ndërsa padrejtësitë e mëparshme filluan të diskutoheshin edhe publikisht.[1]

Demonstratat e vitit 1968 dhe Universiteti i Prishtinës

Më 27 nëntor 1968, një ditë para Ditës së Flamurit, studentë dhe të rinj demonstruan në Prishtinë dhe në disa qytete të tjera. Kërkesat e tyre përfshinin më shumë të drejta kombëtare, përdorimin e lirë të simboleve shqiptare, një universitet në gjuhën shqipe dhe, nga një pjesë e protestuesve, statusin e republikës për Kosovën. Policia i shpërndau demonstratat, dhe pati të arrestuar e të dënuar.[1][2]

Megjithatë, në vitet që pasuan, një pjesë e kërkesave u përmbush. Amendamentet kushtetuese të fundit të viteve 1960 dhe të fillimit të viteve 1970 e forcuan autonominë e krahinës, flamuri shqiptar u lejua si simbol kombëtar i shqiptarëve dhe në fillim të viteve 1970 nisi punën Universiteti i Prishtinës. Ai u bë qendër e formimit të një brezi të ri intelektualësh — dhe më vonë e lëvizjeve studentore.[1]

Kushtetuta e vitit 1974

Kushtetuta federale e shkurtit 1974 i dha Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës kushtetutën e vet, kuvend, organe ekzekutive e gjyqësore dhe përfaqësim të drejtpërdrejtë në institucionet federale, përfshirë Kryesinë kolektive të Jugosllavisë. Në praktikë, Kosova veproi si njësi federale me kompetenca të afërta me ato të republikave, ndonëse formalisht mbeti pjesë e Serbisë dhe nuk mori titullin republikë.[1][2]

Ky kompromis u lexua ndryshe nga palët. Për shumicën e shqiptarëve ai ishte njohje e rëndësishme, por e paplotë, sepse mohonte statusin e republikës. Për shumë politikanë dhe intelektualë serbë, ai u bë më vonë simbol i dobësimit të Serbisë brenda federatës. Ky kontrast shpjegon pse Kushtetuta e vitit 1974 u kthye, një dekadë e gjysmë më pas, në shënjestrën kryesore të ndryshimeve kushtetuese.[1]

Zhvillimi i pabarabartë dhe tensionet e heshtura

Pavarësisht fondeve federale për zhvillim, Kosova mbeti rajoni më i varfër i Jugosllavisë, me papunësi të lartë dhe me një popullsi shumë të re. Rritja e shpejtë e numrit të studentëve nuk shoqërohej me vende pune, ndërsa pabarazitë ekonomike ushqenin pakënaqësinë sociale dhe politike.[1][2]

Në të njëjtën periudhë u rrit numri i serbëve dhe malazezëve që u larguan nga Kosova. Shkaqet e këtij largimi — arsyet ekonomike, presionet lokale apo ndërthurja e tyre — janë ndër çështjet më të kontestuara të historiografisë dhe u shfrytëzuan fuqishëm politikisht në vitet 1980. Ky arkiv i paraqet këto interpretime si të kontestuara dhe i lidh me burimet përkatëse.[1][2]

Shënime mbi provat

  • Karakterizimi i statusit të vitit 1974 si «pothuajse republikë» është interpretim historik, jo term kushtetues.
  • Shkalla e represionit në periudhën e shërbimit të sigurimit dhe numri i të prekurve nga fushatat e mbledhjes së armëve përshkruhen ndryshe në burime; këtu nuk jepen shifra pa verifikim.
  • Arsyet e largimit të serbëve dhe malazezëve nga Kosova para vitit 1981 janë të kontestuara: burime të ndryshme theksojnë faktorë ekonomikë ose presione ndëretnike.
  • Data e saktë e fillimit të punës së Universitetit të Prishtinës dhe hapat ligjorë të themelimit të tij duhen verifikuar në dokumentet e institucionit.

Bibliografia

Studime dhe literaturë dytësore

Shënimet

  1. [1]Noel Malcolm. Kosovo: A Short History. HarperPerennial, New York (botim i përditësuar); botimi i parë: Macmillan, Londër, 1998, 1999. https://archive.org/details/kosovoshorthisto0000malc. Qasur më 2026-09-16.
  2. [2]Miranda Vickers. Between Serb and Albanian: A History of Kosovo. Hurst & Company (Londër) / Columbia University Press (New York), 1998.· Në pritje të verifikimit

Rishikuar për herë të fundit:

Raporto një pasaktësi