Organizata, terma politikë dhe juridikë
Fjalori
“Terrorist organization”, “insurgency”, “liberation army”
«Organizatë terroriste», «kryengritje», «ushtri çlirimtare»
Etiketa që aktorë të ndryshëm i përdorën për UÇK-në në kohë të ndryshme. Asnjëra nuk është fakt i përjetshëm: çdo përdorim duhet lexuar me aktorin, datën dhe kontekstin juridik ose diplomatik. Faqja e UÇK-së paraqet për secilën kush e përdori, kur dhe nëse ndryshoi.
Indictment
Aktakuzë
Dokumenti me të cilin prokuroria ngre akuza penale ndaj një personi. Aktakuza përmban pretendimet e prokurorisë dhe nuk është provë fajësie; i akuzuari prezumohet i pafajshëm derisa fajësia të vërtetohet me aktgjykim të formës së prerë.
Confirmed indictment
Aktakuzë e konfirmuar
Aktakuzë që një gjyqtar e ka shqyrtuar dhe ka vendosur se ka bazë të mjaftueshme për të vazhduar drejt gjykimit. Konfirmimi nuk është konstatim fajësie dhe nuk vlerëson provat siç bëhet në gjykim.
Final judgment
Aktgjykim i formës së prerë
Vendim gjyqësor që nuk mund të ankimohet më me mjete të rregullta juridike, sepse ankesa është vendosur ose afati i saj ka kaluar. Vetëm konstatimet e një aktgjykimi të tillë shënohen në këtë arkiv si «E vërtetuar gjyqësisht».
First-instance (trial) judgment
Aktgjykim i shkallës së parë
Vendimi i trupit gjykues pas gjykimit, që përmban konstatimet për faktet, për fajësinë ose pafajësinë dhe, kur ka, dënimin. Mund të ankimohet; për sa kohë ankesa është e mundur ose në shqyrtim, nuk është i formës së prerë.
Appeal
Ankesë (apel)
Kërkesa e palës mbrojtëse ose e prokurorisë që një gjykatë më e lartë të shqyrtojë aktgjykimin e shkallës së parë për gabime juridike ose faktike. Gjykata e apelit mund ta lërë në fuqi, ta ndryshojë, ta prishë vendimin ose të urdhërojë rigjykim.
Attribution of responsibility
Atribuimi i përgjegjësisë
Emërtimi i institucionit, njësisë, autoritetit ose personit përgjegjës për një veprim, aq saktë sa e lejojnë burimet. Arkivi nuk përdor atribuime kolektive etnike dhe shënon qartë kur autorët nuk janë identifikuar.
The 1974 autonomy
Autonomia e vitit 1974
Statusi i Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës sipas Kushtetutës jugosllave të vitit 1974: kushtetutë, kuvend dhe organe të veta, si dhe përfaqësim në organet federale, ndërkohë që formalisht mbetej pjesë e Serbisë. U kufizua rëndë me ndryshimet kushtetuese të vitit 1989.
Secondary source
Burim dytësor
Analizë e mëvonshme që interpreton burimet primare, si një monografi historike ose një artikull shkencor. Jep kontekst dhe sintezë, por përmban edhe interpretimin dhe zgjedhjet e autorit.
Primary source
Burim primar
Dokument ose material i krijuar në kohën e ngjarjes ose nga një pjesëmarrës: rezolutë, raport misioni, transkript gjyqësor, fotografi, intervistë. Afron me ngjarjen, por shpesh është i pjesshëm dhe kërkon kontekst.
Deportation
Deportim
Zhvendosja e detyruar e personave përtej një kufiri shtetëror ose kufiri de facto, pa baza të lejuara nga e drejta ndërkombëtare. ICTY konstatoi deportime masive të shqiptarëve të Kosovës në vitin 1999.
Personal testimony
Dëshmi personale
Rrëfim i një dëshmitari ose pjesëmarrësi për përvojën e vet, i regjistruar në intervistë, në kujtime ose para gjykatës. Në këtë arkiv është etiketë e provës: e çmueshme si përvojë e jetuar, me detaje faktike që krahasohen me burime të tjera.
Drenica
Drenica
Rajon kodrinor në Kosovën qendrore, që përfshin kryesisht komunat e Skenderajt dhe të Drenasit. Në vitin 1998 ishte ndër zonat e para të konfliktit të armatosur, me ngjarje si sulmet në Likoshan, Qirez dhe Prekaz.
Kosovo Specialist Chambers
Dhomat e Specializuara të Kosovës
Gjykatë e themeluar me ligj të Kosovës në vitin 2015, pjesë e sistemit gjyqësor të Kosovës, por me seli në Hagë dhe me gjyqtarë ndërkombëtarë. Së bashku me Zyrën e Prokurorit të Specializuar, ka juridiksion për krime të caktuara të kryera nga viti 1998 deri në vitin 2000. Statusi i çdo çështjeje paraqitet vetëm në ndjekësin gjyqësor.
Alternative place names
Emrat alternativë të vendeve
Shumë vende në Kosovë kanë emër shqip dhe serbisht, e ndonjëherë edhe forma historike. Arkivi shfaq emrin e preferuar shqip dhe ruan format e tjera për kërkim, p.sh. Reçak / Račak, Gjakovë / Đakovica, Pejë / Peć, Drenas / Glogovac, Skenderaj / Srbica.
FARK — Armed Forces of the Republic of Kosovo
FARK — Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës
Formacion i armatosur i lidhur me qeverinë e Kosovës në mërgim, aktiv në vitin 1998. Marrëdhëniet e tij me UÇK-në ishin të tensionuara dhe janë temë debati mes studiuesve dhe pjesëmarrësve; shumë pjesëtarë të tij u bashkuan më vonë me strukturat e UÇK-së.
Contact Group
Grupi i Kontaktit
Format joformal diplomatik i Shteteve të Bashkuara, Mbretërisë së Bashkuar, Francës, Gjermanisë, Italisë dhe Rusisë, që koordinoi politikën ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë. Në vitet 1998–1999 organizoi bisedimet e Rambouillet-së dhe të Parisit.
Abolition of autonomy (1989–1990)
Heqja e autonomisë (1989–1990)
Procesi me të cilin ndryshimet kushtetuese të Serbisë në mars 1989, shpërndarja e Kuvendit dhe e Qeverisë së Kosovës në korrik 1990 dhe kushtetuta e re serbe e vitit 1990 ia hoqën Kosovës pjesën më të madhe të kompetencave autonome.
ICTY — International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia
ICTY — Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë
Gjykatë e OKB-së me seli në Hagë, e krijuar në vitin 1993 nga Këshilli i Sigurimit për të gjykuar krimet e rënda të kryera në territorin e ish-Jugosllavisë. Gjykoi çështje për krime në Kosovë kundër zyrtarëve serbë e jugosllavë dhe kundër disa pjesëtarëve të UÇK-së. E mbylli punën në fund të vitit 2017.
Parallel institutions
Institucionet paralele
Sistemi i arsimit, i shëndetësisë, i financimit dhe i përfaqësimit politik që shqiptarët e Kosovës ndërtuan në vitet 1990, pasi u larguan nga institucionet shtetërore. Mësimi zhvillohej shpesh në shtëpi private dhe financohej kryesisht nga kontributet e popullsisë dhe të diasporës.
IRMCT — International Residual Mechanism for Criminal Tribunals
IRMCT — Mekanizmi Ndërkombëtar Mbetës për Tribunalet Penale
Institucion i OKB-së që mori përsipër funksionet mbetëse të ICTY-së dhe të Tribunalit për Ruandën, si mbikëqyrjen e zbatimit të dënimeve, mbrojtjen e dëshmitarëve dhe ruajtjen e arkivave gjyqësore.
KFOR — Kosovo Force
KFOR — Forca e Kosovës
Prania ndërkombëtare ushtarake e udhëhequr nga NATO, e autorizuar me Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit. KFOR-i hyri në Kosovë më 12 qershor 1999, pas Marrëveshjes Ushtarako-Teknike të Kumanovës.
CDHRF — Council for the Defence of Human Rights and Freedoms
KMDLNj — Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut
Organizatë joqeveritare me seli në Prishtinë, e themeluar në vitin 1989, që dokumentoi shkeljet e të drejtave të njeriut ndaj shqiptarëve të Kosovës. Raportet e saj janë burim bashkëkohor, me perspektivën e një organizate avokuese.
Non-international armed conflict
Konflikt i armatosur jondërkombëtar
Konflikt i armatosur i zgjatur mes forcave qeveritare dhe grupeve të armatosura të organizuara, ose mes grupeve të tilla, brenda një shteti. Ekzistenca e tij është kusht për zbatimin e disa normave të krimeve të luftës; ICTY ka konstatuar në çështje të caktuara se një konflikt i tillë ekzistonte në Kosovë në vitin 1998.
Crimes against humanity
Krime kundër njerëzimit
Vepra të rënda — si vrasja, deportimi, persekutimi apo burgosja — të kryera si pjesë e një sulmi të gjerë ose sistematik kundër popullsisë civile. Në ICTY, sulmi duhej të lidhej me një konflikt të armatosur; përkufizimet ndryshojnë pak sipas statutit të gjykatës.
War crimes
Krime lufte
Shkelje të rënda të së drejtës ndërkombëtare humanitare të kryera gjatë një konflikti të armatosur, si vrasja e civilëve ose e të zënëve rob, torturimi apo trajtimi mizor i të ndaluarve. Përgjegjësia penale për to është individuale.
KVM — OSCE Kosovo Verification Mission
KVM — Misioni Verifikues i OSBE-së në Kosovë
Mision civil i paarmatosur i OSBE-së, i krijuar në tetor 1998 për të verifikuar respektimin e armëpushimit dhe të marrëveshjeve të tetorit. U drejtua nga William Walker dhe u tërhoq nga Kosova më 20 mars 1999. Raportet e tij janë burim i rëndësishëm bashkëkohor.
LDK — Democratic League of Kosovo
LDK — Lidhja Demokratike e Kosovës
Parti politike e themeluar në Prishtinë në dhjetor 1989, e udhëhequr nga Ibrahim Rugova. Në vitet 1990 ishte forca kryesore politike e shqiptarëve të Kosovës dhe udhëhoqi strategjinë e rezistencës paqësore dhe institucionet paralele.
LPK — People's Movement of Kosovo
LPK — Lëvizja Popullore e Kosovës
Organizatë politike ilegale e shqiptarëve të Kosovës, e rrënjosur në grupet e viteve 1980 dhe e aktivizuar sidomos në diasporë. Studiuesit e lidhin me rrjetet që ndihmuan krijimin e UÇK-së; shtrirja e saktë e këtij roli është pjesë e debatit për origjinën e organizatës.
Kumanovo Agreement
Marrëveshja e Kumanovës
Marrëveshja Ushtarako-Teknike e nënshkruar në Kumanovë më 9 qershor 1999 mes KFOR-it dhe autoriteteve të Republikës Federale të Jugosllavisë dhe të Serbisë. Përcaktoi afatet dhe procedurat e tërheqjes së forcave nga Kosova, e cila përfundoi më 20 qershor 1999.
MUP — Serbian Ministry of Internal Affairs
MUP — Ministria e Punëve të Brendshme e Serbisë
Ministria që kontrollonte policinë në Serbi, përfshirë njësitë policore të dislokuara në Kosovë. Në aktgjykimet e ICTY-së, forcat e MUP-it përmenden, së bashku me njësi të Ushtrisë Jugosllave, në lidhje me krimet e vitit 1999.
Joint criminal enterprise (JCE)
Ndërmarrje e përbashkët kriminale (JCE)
Formë e përgjegjësisë penale individuale, e zhvilluar në praktikën e ICTY-së, sipas së cilës personi që merr pjesë në mënyrë të rëndësishme në një plan të përbashkët kriminal mban përgjegjësi për krimet e kryera në zbatim të tij. Mbetet temë debati mes juristëve.
Persecution
Persekutim
Mohimi i qëllimshëm dhe i rëndë i të drejtave themelore të personave për shkak të përkatësisë së tyre politike, racore, kombëtare, etnike ose fetare, i kryer si krim kundër njerëzimit.
Superior (command) responsibility
Përgjegjësi eprore (komanduese)
Përgjegjësia penale e një eprori për krimet e vartësve, kur ai dinte ose kishte arsye të dinte për to dhe nuk mori masat e nevojshme e të arsyeshme për t'i parandaluar ose ndëshkuar. Është përgjegjësi individuale, jo kolektive.
PJP — Special Police Units
PJP — Njësitë e Posaçme të Policisë
Njësi policore të MUP-it të Serbisë (Posebne jedinice policije) të përdorura në operacione në Kosovë në vitet 1998–1999. Emërtimi i saktë i njësisë ka rëndësi për atribuimin e përgjegjësisë në burime dhe në vendimet gjyqësore.
Disputed claim
Pohim i kontestuar
Pohim për të cilin burime serioze japin versione, shifra ose interpretime të ndryshme. Arkivi i paraqet pozicionet krah për krah dhe nuk zgjedh në heshtje versionin më të përshtatshëm.
Presumption of innocence
Prezumimi i pafajësisë
Parimi themelor sipas të cilit çdo person i akuzuar konsiderohet i pafajshëm derisa fajësia e tij të vërtetohet me vendim gjyqësor të formës së prerë. Barra e provës bie mbi prokurorinë.
Rambouillet
Rambouillet
Emri i bisedimeve të zhvilluara në kështjellën e Rambouillet-së pranë Parisit, 6–23 shkurt 1999, dhe i draftit të marrëveshjes së përkohshme për paqe dhe vetëqeverisje në Kosovë. Delegacioni shqiptar e nënshkroi në Paris më 18 mars 1999; delegacioni jugosllav e serb jo.
Peaceful resistance
Rezistenca paqësore
Strategjia politike e udhëhequr nga LDK-ja në vitet 1990, që synonte ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës dhe ruajtjen e shoqërisë përmes institucioneve paralele, duke shmangur konfrontimin e armatosur. Arritjet dhe kufijtë e saj janë temë debati historiografik.
Resolution 1244
Rezoluta 1244
Rezolutë e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e miratuar më 10 qershor 1999, që autorizoi një prani civile ndërkombëtare (UNMIK) dhe një prani ndërkombëtare sigurie (KFOR) në Kosovë dhe parashikoi autonomi substanciale në pritje të një zgjidhjeje përfundimtare, pa përcaktuar statusin.
Retrial
Rigjykim
Gjykim i ri për disa ose për të gjitha akuzat, i urdhëruar nga gjykata e apelit kur gjykimi i parë ka pasur të meta thelbësore. Në ICTY, për shembull, u urdhërua rigjykim i pjesshëm në çështjen Haradinaj dhe të tjerët.
Dukagjin plain
Rrafshi i Dukagjinit
Rajon në Kosovën perëndimore, rreth Pejës, Deçanit, Gjakovës dhe Istogut, i njohur në burimet serbe si Metohija. Emërtimi i rajonit ndryshon sipas gjuhës së burimit dhe duhet njohur për kërkim.
Mother Teresa Society
Shoqata Humanitare «Nëna Tereze»
Organizatë humanitare e shqiptarëve të Kosovës, e themeluar në vitin 1990, që ofroi ndihmë dhe shërbime shëndetësore përmes një rrjeti ambulancash vullnetare gjatë viteve të institucioneve paralele.
KPC — Kosovo Protection Corps
TMK — Trupat Mbrojtëse të Kosovës
Organizatë civile për emergjenca, e krijuar në shtator 1999 me Rregulloren 1999/8 të UNMIK-ut, në kuadër të transformimit të UÇK-së pas çmilitarizimit. Shumë nga pjesëtarët e saj ishin ish-luftëtarë. U shpërbë në vitin 2009.
UÇK / KLA — Kosovo Liberation Army
UÇK — Ushtria Çlirimtare e Kosovës
Organizatë e armatosur e shqiptarëve të Kosovës, që doli publikisht në vitin 1997 dhe u bë forca qendrore e rezistencës së armatosur në luftën e viteve 1998–1999. Pas qershorit 1999 u çmilitarizua sipas një zotimi të nënshkruar me KFOR-in. Etiketat e përdorura për të ndryshuan sipas aktorit dhe periudhës.
UNMIK — United Nations Interim Administration Mission in Kosovo
UNMIK — Misioni i Administratës së Përkohshme të OKB-së në Kosovë
Administrata civile ndërkombëtare e krijuar me Rezolutën 1244 në qershor 1999. Ushtroi autoritet ekzekutiv, legjislativ dhe gjyqësor në Kosovë gjatë periudhës së pasluftës, para se kompetencat të kalonin gradualisht te institucionet vendore.
VJ — Yugoslav Army
VJ — Ushtria Jugosllave
Forcat e armatosura të Republikës Federale të Jugosllavisë (Vojska Jugoslavije). Njësi të saj morën pjesë në operacionet në Kosovë në vitet 1998–1999; përgjegjësia e disa komandantëve të lartë u gjykua para ICTY-së.
KLA Undertaking of Demilitarisation and Transformation
Zotimi i UÇK-së për çmilitarizim dhe transformim
Dokument i datuar 20 qershor 1999 dhe i nënshkruar në orët e para të 21 qershorit 1999 mes UÇK-së dhe KFOR-it, me të cilin UÇK-ja u zotua të çmilitarizohej brenda afateve të caktuara. Procesi u përmbyll në shtator 1999, kur u krijuan Trupat Mbrojtëse të Kosovës.
Forcible transfer
Zhvendosje e dhunshme
Zhvendosja e detyruar e personave brenda të njëjtit shtet, pa baza të lejuara nga e drejta ndërkombëtare. Ndryshon nga deportimi, sepse viktimat nuk kalojnë kufirin; si vepër ndiqet zakonisht si «vepër tjetër çnjerëzore».